İçindekiler
İstanbul’un deprem riski, artık belirsiz veya yalnızca akademik çevrelerde tartışılan soyut bir olasılık olmaktan çıkmıştır. Kuzey Anadolu Fayı’nın Marmara Denizi çevresindeki etkinliği, İstanbul’un yapı stokunun kırılganlığı ve olası büyük bir depremin kentsel sistem üzerindeki etkileri uzun süredir bilimsel araştırmalara ve kamu politikalarına konu olmaktadır. Buna karşın, kentsel dönüşümün önündeki temel engellerden biri, risk bilgisinin eyleme dönüşmemesidir. Bazı yapı sahipleri, binalarının eski olduğunu, ruhsat veya projelere aykırılıklar içerdiğini, hatta bağımsız mühendislik incelemelerinde ciddi yapısal sorunların saptandığını bilmelerine rağmen bu yapılarda yaşamaya veya bunları ekonomik olarak değerlendirmeye devam edebilmektedir.
Daha ciddi bir etik sorun, kişinin kendi güvenliğinden şüphe duyduğu veya teknik inceleme sonucunda riskli olduğu tespit edilen bağımsız bir bölümü üçüncü şahıslara kiralamasıdır. Bu durumda tehlike ortadan kaldırılmamakta, yalnızca başka bir bireye devredilmektedir.
Bu çalışma, İstanbul’daki kentsel dönüşüm meselesini yalnızca mühendislik ve şehircilik perspektifinden değil; risk algısı, bireysel sorumluluk, toplumsal sessizlik ve etik düşünce çerçevesinde incelemektedir.
Temel sav şudur: Bir tehlikenin farkında olmak sorumluluğu azaltmaz; aksine artırır.
Artık “Bilmiyorduk” Diyebilir miyiz?
Deprem doğal bir olgudur. Ancak depremin kitlesel bir felakete dönüşmesi yalnızca doğanın sonucu değildir. Fay hatlarını insanlar oluşturmaz; şehirleri insanlar inşa eder. Bir binanın hangi zemine inşa edileceği, taşıyıcı sisteminin nasıl tasarlanacağı, projesine uygun şekilde inşa edilip edilmeyeceği, yapım sürecinde yeterli denetimin sağlanıp sağlanmayacağı ve kullanım süresince taşıyıcı sisteme müdahale edilip edilmeyeceği, insan kararlarının sonucudur. Bu nedenle deprem ile deprem afeti eş anlamlı değildir.
Deprem doğal bir tehlikedir; büyük ölçekli can ve mal kayıpları ise bu tehlikenin kırılgan bir yapılaşma ile etkileşimi sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bu durum İstanbul için onlarca yıldır bilinmektedir. Bilimsel araştırmalar Marmara Bölgesi’ndeki deprem riskini ortaya koymuş; kamu kurumları yapı stoğunun kırılganlığı, altyapı eksiklikleri, ulaşım, acil toplanma alanları ve geçici barınma ihtiyaçları üzerine kapsamlı çalışmalar yürütmüştür. Dolayısıyla İstanbul için temel soru artık yalnızca “Deprem olacak mı?” değildir; asıl soru şudur: “Bu riskin farkında olmamıza rağmen neden yeterli adımlar atılmamaktadır?”
Bilgi ile Uygulama Arasındaki Uçurum
Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik adlı eserinde vurguladığı temel düşüncelerden biri, etiğin yalnızca teorik bilgi üretmek için değil, insan davranışlarını yönlendirmek için var olduğudur. Bu yaklaşım deprem güvenliği açısından kritik önem taşımaktadır. Bir bireyin “Binamız eski”, “Projesine uygun olmayabilir”, “Kaçak katlar bulunmaktadır” gibi tespitlerde bulunması yeterli değildir.
“Taşıyıcı sistemle ilgili endişelerimiz bulunmaktadır.” “Deprem analizi gerçekleştirdik.”“Raporda ciddi eksiklikler tespit edilmiştir.” şeklindeki ifadeler tek başına can güvenliğini sağlamaz. Bilgi ancak; güçlendirme, yeniden inşa, resmî denetim, tahliye, yapısal müdahale veya benzeri somut tedbirlerle koruyucu nitelik kazanır.
Bu bağlamda karşı karşıya olduğumuz mesele yalnızca bilgi eksikliği değildir; daha kritik bir sorun söz konusudur: Bilinen risk karşısında eylemsizlik.
Riskli Yapıda Yaşamak Her Zaman Aynı Şekilde Değerlendirilemez
Riskli olduğu değerlendirilen bir yapıda ikamet etmeyi sürdüren bireyler aynı etik kategoride değerlendirilemez. Emekliler, düşük gelirli aileler, yüksek kira maliyetlerini karşılayamayan kişiler, alternatif konutu bulunmayan kiracılar veya dönüşüm maliyetini üstlenemeyen malikler açısından bu durum genellikle özgür bir tercih değildir.
Bu nedenle kentsel dönüşüm tartışması, “Bina riskliyse neden ayrılmıyorlar?” sorusuna indirgenmemelidir. Ancak, kişinin alternatif bir konut imkânı bulunmasına rağmen, kendisinin ikamet etmek istemediği bir yapıyı üçüncü şahıslara kiralaması, farklı bir etik boyutu gündeme getirmektedir. Bu durumda, birey kendi üstlenmek istemediği riski başka bir kişiye devretmektedir. Risk ortadan kalkmamakta, yalnızca el değiştirmektedir.
7 Kat Ruhsatlı Bir Yapının 15 Kat Olarak İnşa Edilmesi
Konuyu somutlaştırmak amacıyla genelleştirilmiş bir senaryo ele alınabilir: Bir yapının ruhsatının 7 kat için düzenlendiği, ancak fiilen 15 kat olarak inşa edildiği varsayılsın. Burada teknik açıdan önemli bir ayrım yapılmalıdır:
Bir yapının ruhsata aykırı olması, depremde kesinlikle yıkılacağı anlamına gelmez. Bu tür bir iddia bilimsel açıdan geçerli değildir. Ancak, 7 kat için tasarlanmış bir taşıyıcı sistemin 15 kata çıkarılması, mühendislik açısından titizlikle incelenmesi gereken kritik bir durumdur. Çünkü ek katlarla birlikte; yapının toplam kütlesi, deprem etkileri, kolon ve perdelerdeki talep değerleri, temel yükleri, devrilme etkileri, kat ötelemeleri ve taşıyıcı sistemin genel davranışı önemli ölçüde değişebilir. Bu nedenle, uygulama ile proje arasındaki bu tür büyük farklılıklar, mevcut taşıyıcı sistemin bütüncül bir şekilde yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Ancak söz konusu mesele yalnızca mühendislik boyutuyla sınırlı değildir.
Binada ikamet eden veya mülkiyet sahibi olan kişilerin; yapının 7 kat olarak ruhsatlandırıldığını, fiilen 15 kat olarak inşa edildiğini, bu süreci yürütenleri ve yapım geçmişini bildiğini varsayalım. Buna rağmen, yapıdan bağımsız birimler satın almaktadırlar. Daha sonra deprem güvenliği konusunda endişe duyarak bağımsız bir teknik kuruluşa inceleme yaptırmaktadırlar. Bu inceleme ciddi yapısal yetersizlikler ortaya koyuyorsa, etik sorumluluk düzeyi değişmektedir; zira bu aşamada “bilmiyordum” savunmasının geçerliliği büyük ölçüde ortadan kalkmaktadır.
Analiz Yaptırmak ile Sonucun Gereğini Yerine Getirmek Aynı Şey Değildir
Bir yapının deprem performansının değerlendirilmesi sorumlu bir yaklaşımdır; ancak rapor hazırlanması tek başına yeterli değildir. Asıl mesele, elde edilen sonuçların nasıl değerlendirildiğidir. Bu bağlamda, özel mühendislik raporları ile mevzuat çerçevesinde düzenlenen resmî “riskli yapı tespiti” birbirinden ayrılmalıdır; her teknik rapor aynı hukuki sonuçları doğurmaz. Bununla birlikte, etik sorumluluk açısından konu daha kapsamlıdır. Güvenilir bir teknik inceleme sonucunda yaşam güvenliğini etkileyebilecek ciddi riskler tespit eden bir kişi, bu bilgiyi göz ardı edemez. Bilgi sorumluluk doğurur; genellikle bilgi düzeyi arttıkça sorumluluk da artar.
Kendi Oturmadığı Yapıyı Başkasına Kiralamak
Bu durum, meselenin en kritik etik boyutlarından birini oluşturur. Bir malik, “Bu binada yaşamayı güvenli bulmuyorum” diyerek kendi risk değerlendirmesini yapabilir. Ancak aynı kişinin “Burada yaşamam ama kiraya veririm” demesi, başka bir bireyin yaşamını tehlikeye attığı için farklı bir ahlaki sorun teşkil eder.
Ayrıca, malik ile kiracı arasında genellikle bilgi dengesizliği bulunmaktadır. Malik; binanın geçmişi, ruhsat sorunları, sonradan yapılan müdahaleler, müteahhit bilgileri, geçmişteki anlaşmazlıklar ve teknik incelemeler hakkında bilgi sahibi olabilirken, kiracı genellikle yalnızca kendisine sunulan birimi görmektedir. Bu durum ciddi bir bilgi asimetrisine yol açmaktadır.
Immanuel Kant’ın ahlak felsefesindeki temel ilkelerden biri, bireyin asla yalnızca bir araç olarak kullanılmaması gerektiğini savunur. Bu ilke konut güvenliği bağlamında değerlendirildiğinde şu rahatsız edici soru ortaya çıkmaktadır: Kendi taşınmazımızın ekonomik getirisini korumak adına, başka bir kişinin bilmediği bir riski üstlenmesine göz yumabilir miyiz? Bir konutun kira geliri, bir bireyin yaşam güvenliğinin önüne geçmemelidir.
Bilinçli Satın Alma
Benzer bir sorun, ciddi ruhsat veya yapısal kusurları bilinen yapılardan bağımsız bölüm edinilmesinde de görülmektedir. İlk bakışta şu şekilde ifade edilebilir: “Riskin farkındayım ve kendi kaynaklarımla ediniyorum.”
Ancak bir yapının deprem güvenliği yalnızca malikinin özel tercihi değildir. Bir binanın çökmesi, yalnızca ilgili kişinin varlıklarını değil; arama – kurtarma ekiplerini, sağlık sistemini, itfaiye hizmetlerini, ulaşım altyapısını, komşu yapıları ve kamu kaynaklarını da etkiler. Bu nedenle yapısal güvenlik güçlü bir kamusal nitelik taşır. Bilinen yapısal veya hukuki sorunların ekonomik değer üzerinden sürekli el değiştirmesi, riskin gayrimenkul piyasasında dolaştırılması anlamına gelebilir.
Müteahhidi Tanımak ve Sessiz Kalmak
Daha karmaşık bir durum, yapıyı gerçekleştiren kişilerin yakından tanınmasıdır. Bireyler müteahhiti, ailesini, ortaklarını veya yapının geçmişini yakından biliyor olabilir. Arkadaşlık, komşuluk, akrabalık veya ticari ilişkiler doğal olarak sosyal sadakatler oluşturur. Ancak yaşam güvenliği söz konusu olduğunda, kişisel ilişkilerin teknik gerçekliğin önüne geçmemesi gerekir. Zamanla şu ifadeler toplumda normalleşebilir:
“Bu durum zaten genel olarak bilinmektedir.”
“Uygulama uzun yıllardır bu şekildedir.”
“Şimdiye kadar herhangi bir olumsuzluk yaşanmadı.”
“Sorumluluk bana ait değildir.”
“Kimse itirazda bulunmuyor.”
“Şu aşamada ihtilaf yaratmaya gerek görülmemektedir.”
Bu noktada mesele bireysel tutumun ötesine geçmektedir. Kolektif sessizlik oluşmaktadır. Bir toplumda herkesin farkında olduğu bir hata, müdahale edilmediğinde zamanla olağanlaşabilir.
Ahlaki Çözülmeden Etik Erozyona
Bu süreç günlük dilde “ahlaki çürüme” olarak ifade edilebilir; ancak akademik açıdan etik erozyon kavramı daha açıklayıcıdır. Çünkü erozyon ani değil, kademeli bir süreçtir. Önce küçük bir ihlal kabullenilir; ardından bir diğeri olağanlaşır. Bazı kişiler durumu bilmekle birlikte sessiz kalır.
Yapı el değiştirir; yeni sahibi “Ben yapmadım” der. Ardından yeniden devir gerçekleşir; bir süre sonra kiraya verilir. Yeni kullanıcı yapının geçmişini bilmez. İlk ihlal ile güncel kullanıcı arasındaki zaman farkı, sorumluluğu görünmez kılar. Ancak fiziksel gerçeklik ortadan kalkmaz. Deprem meydana geldiğinde, geçmişteki tüm kararların sonuçları eş zamanlı olarak günümüze yansır.
Hannah Arendt ve Düşüncesiz Normalleşme
Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramı, kendine has ve oldukça ağır bir tarihsel bağlamda formüle edilmiştir; bu nedenle deprem güvenliğiyle doğrudan eşleştirilmesi uygun değildir.
Bununla birlikte, Arendt’in vurguladığı düşünmeme ve eylemlerin sonuçlarını sorgulamama olgusu, bu alanda anlamlı bir analitik çerçeve sunabilir.
“Ben yapmadım.”
“Herkes böyle yapıyor.”
“Devlet çözsün.”
“Belediye neden zamanında izin verdi?”
“Benim yapabileceğim bir şey yok” gibi ifadeler, kendi bağlamlarında anlaşılabilir görünse de sorumluluğun parçalı bir şekilde başkalarına devredilmesi, kimsenin bütünden sorumlu olmadığı bir yapıya yol açar.
Afet riskleri tam da bu tür sistemlerde artış gösterir.
“Ben Yapmadım” Her Şeyi Açıklar mı?
Yıllar önce gerçekleşmiş bir mevzuat ihlalinden, binayı sonradan edinen kişinin doğrudan sorumlu tutulması hukuki açıdan doğru değildir. Ancak geçmişteki eylemlerden kaynaklanan sorumluluk ile güncel riskin bilinmesinden sonraki sorumluluk aynı değildir. Kişinin yapısal durumu bilmemesi ayrı bir durumdur; riskin öğrenilmesiyle birlikte sorumluluk değişir. Bağımsız teknik inceleme yaptırılması ve sonuçların değerlendirilmesi ise daha farklı bir aşamayı temsil eder.
Bu nedenle; riski bilmeden bir yapıda yaşamak, riski öğrendikten sonra yaşamaya devam etmek ve riski bilerek aynı yapıyı üçüncü kişilere kiralamak etik açıdan eşdeğer değildir.
“Yıllardır Ayakta” İfadesi Mühendislik Açısından Kanıt Değildir
Riskli yapılara ilişkin yaygın savunmalardan biri “Bu bina yıllardır ayakta” ifadesidir. Ancak bir yapının uzun süre dikey yükler altında ayakta kalması, güçlü bir depremde yeterli performans sergileyeceğinin kanıtı değildir. Bir yapının deprem güvenliği; taşıyıcı sistem düzenine, malzeme özelliklerine, detaylandırmaya, zemin koşullarına, yapım kalitesine, sonradan yapılan müdahalelere ve deprem etkileri altındaki davranışına bağlıdır.
Dolayısıyla, “bugüne kadar yıkılmadı” ifadesinden “gelecekte de yıkılmaz” sonucuna varılamaz.
Gayrimenkul Değeri ile İnsan Hayatı Arasındaki İlişki
Kentsel dönüşüm tartışmalarının en önemli psikolojik ve ekonomik boyutlarından biri, gayrimenkulün Türkiye’deki anlamıdır. Bir konut, çoğu aile için yalnızca barınma alanı değil; uzun vadeli birikim, miras, emeklilik güvencesi, kira geliri ve ekonomik güvenlik kaynağıdır. Bu nedenle, bir yapının riskli olduğunun saptanması, malik açısından yalnızca teknik bir bilgi değil, aynı zamanda ciddi bir ekonomik tehdittir. Bu gerçek göz ardı edilmemelidir.
Kentsel dönüşüm sisteminin, bireylere gerçekçi ekonomik alternatifler sunması gerekmektedir. Ancak ekonomik kaygıların anlaşılabilir olması, her eylemi etik açıdan meşru kılmaz. Özellikle, kişinin kendisi için kabul etmediği bir riski ekonomik kazanç amacıyla başkasına aktarması, farklı bir etik sınır oluşturur.
Kiracının Bilgi Edinme Hakkı
Geleceğin kentsel dönüşüm politikalarının temel bileşenlerinden biri, kiracıların yapıya dair bilgilere erişimini sağlamak olmalıdır. Bir birey otomobil satın alırken aracın geçmişindeki önemli hasarlar hakkında bilgi edinebilirken, yaşamının büyük kısmını geçireceği bir binada ruhsat geçmişi, taşıyıcı sistem değişiklikleri, sonradan eklenen bölümler, güçlendirme çalışmaları, teknik raporlar ve deprem performansına ilişkin değerlendirmeler gibi kritik bilgilere çoğu zaman erişememektedir. Bu durum ciddi bir bilgi asimetrisine yol açmaktadır.
Uzun vadede, yapıların teknik geçmişini kayıt altına alan güvenilir ve şeffaf bir “dijital yapı pasaportu” benzeri sistemin geliştirilmesi, yalnızca şehircilik açısından değil, yaşam hakkı bakımından da büyük önem taşımaktadır.
Kentsel Dönüşüm Yalnızca Bina Yenileme Süreci Değildir
Kentsel dönüşüm, yalnızca eski bir yapının yıkılıp yerine yenisinin inşa edilmesi değildir. Gerçek dönüşüm; güvenli yapılaşma, doğru mühendislik uygulamaları, etkin denetim, şeffaf bilgi akışı, sosyal adalet ve ekonomik erişilebilirlik ilkeleri üzerine inşa edilmelidir.
Bu yaklaşım, toplumsal sorumluluk ilkesi üzerine inşa edilmelidir. Yeni bir yapının cephesi, kullanılan mermer, satış değeri veya kat planı, dönüşümün başarısını tek başına yansıtmaz. Temel ölçüt şudur: İnsanların yaşam güvenliği gerçekten artmış mıdır?
Depremden Önce Yıkılan Şey
Büyük depremlerde ilk yıkım her zaman betonda gerçekleşmez; süreç çok daha önce başlamış olabilir. Projeye aykırı ilk müdahalede, denetimin göz ardı edildiği ilk uygulamada, “bir şey olmaz” denilen ilk anda, teknik raporun dikkate alınmadığı toplantıda, riskin ekonomik kaygılarla ertelendiği kararda ve bireyin üstlenmek istemediği riskin başkasına aktarıldığı noktada yıkım başlar. Deprem, bu kararların sonuçlarını yalnızca birkaç saniye içinde görünür kılar. Bu nedenle İstanbul’un deprem sorunu yalnızca “Binalarımız sağlam mı?” sorusuyla ele alınamaz. Bir diğer kritik soru şudur: “Birbirimizin hayatından ne kadar sorumluyuz?”
Sonuç: Yalnızca Binalarımızı Değil, Yaklaşımımızı da Güçlendirmeliyiz
İstanbul’un deprem sorunu yalnızca jeolojik veya mühendislik temelli bir mesele değildir; aynı zamanda ekonomik, hukuki, toplumsal ve etik boyutlar taşımaktadır. Deprem tehlikesi ve yapı stokunun büyük bölümünün geçmişte farklı standartlara göre inşa edildiği bilinmektedir. Ruhsata ve projeye aykırı yapılaşmanın tarihsel bir sorun olduğu ve geçmiş depremlerin Türkiye’de ciddi sonuçlar doğurduğu tecrübe edilmiştir. Bu risklerin bilindiği yapılarda herhangi bir önlem alınmaması, yalnızca “deprem bilinci eksikliği” ile açıklanamaz; bu durum bir sorumluluk sorunu teşkil etmektedir.
Daha da ciddi bir etik sorun, bireyin kendisi için kabul etmediği yapısal riski, aynı bilgiye sahip olmayan kişilere aktarmasıdır. Aristoteles’in etik anlayışında olduğu üzere, bilginin davranışa dönüşmesi gerekmektedir. Kant’ın vurguladığı gibi, insan ekonomik hedeflere ulaşmak için bir araç olarak değerlendirilemez.
Toplumsal yaşamda hataların sürekli göz ardı edilmesi, zamanla bu durumların olağan kabul edilmesine yol açabilmektedir. İstanbul’un depreme hazırlanması için yalnızca kolonların, perdelerin, temellerin ve yapı stokunun güçlendirilmesi yeterli değildir. Denetim, hukuk, bilginin şeffaflığı, kiracıların bilgi edinme hakkı ve kentsel dönüşümün ekonomik ile sosyal araçları da güçlendirilmelidir. En önemlisi, toplumsal sorumluluk bilincinin geliştirilmesidir; çünkü bir kenti depreme dirençli kılan yalnızca betonun dayanımı değil, o kentte yaşayan bireylerin birbirlerinin yaşamına verdikleri değerdir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Bir binanın ruhsata aykırı inşa edilmesi deprem performansını nasıl etkiler?
Ek katlar, yapının kütlesini, temel yüklerini ve taşıyıcı elemanlar üzerindeki deprem etkilerini artırabilir. Bu nedenle yapının deprem performansı bütüncül olarak değerlendirilmelidir.
2. Özel mühendislik raporu ile resmî riskli yapı tespiti arasındaki fark nedir?
Özel mühendislik raporu teknik değerlendirme sunarken, mevzuat kapsamında yapılan resmî riskli yapı tespiti hukuki sonuçlar doğurabilir. Her teknik rapor aynı hukuki etkiye sahip değildir.
3. Bir binanın deprem güvenliğini belirleyen temel teknik faktörler nelerdir?
Taşıyıcı sistemin özellikleri, malzeme kalitesi, yapım tekniği, zemin koşulları, yapısal müdahaleler ve binanın deprem etkileri altındaki davranışı temel faktörlerdir.
