İçindekiler
Türkiye’de sanayi tesislerinin gürültülü koridorlarında, devasa şantiyelerin tozlu zeminlerinde ve yerin yüzlerce metre altındaki maden ocaklarında her gün sessiz ama ağır bir varoluş mücadelesi veriliyor. Bir işçi sabah evinden çıkarken arkasında bıraktığı sevdiklerine akşam sağ salim dönebilsin diye alın teri döken iş güvenliği uzmanları, sistemin bütün arızalarını tek başına sırtında taşımaya zorlanan görünmez neferler olarak sahada kalıyor.
İdealist bir gayretle mesleğe adım atan binlerce uzman, daha ilk adımlarında mevzuatın vadettiği koruma kalkanının aslında kağıt üzerinde kaldığını, acı gerçeklerin ise çok başka bir dille yazıldığını fark ediyor.
İş Güvenliği Uzmanları Yetkisiz Sorumluluğun Gölgesinde
Sahada tespit ettiği hayati bir eksikliği dile getirdiğinde işverenin gözünde üretimi aksatan, işin akışını yavaşlatan ve kasadan gereksiz maliyet çıkaran can sıkıcı bir engele dönüştürülen iş güvenliği uzmanları, kaza meydana geldiğinde ise trajik bir şekilde faturanın kesildiği ilk ve tek adres hâline getiriliyor. Kaza anına kadar fikirleri dinlenmeyen, iyi niyetlerle bezenmiş bütçe talepleri ötelenen ve çoğu zaman susturulan o insan, savcılık fezlekeleri yazılmaya başladığında şirketin bütün operasyonel günahlarını üstlenmesi beklenen bir kurbana çevriliyor.
Bu tablonun kökeninde mevzuatımızın içine düştüğü derin mantık çelişkisi yer alıyor. Yürürlükteki yasal zemin iş güvenliği uzmanına teknik bir rehber ve danışman sıfatı yüklerken, aynı uzmana sahada somut bir aksiyon alma ya da tehlike anında üretimi doğrudan durdurma kudreti tanımıyor. Bütçeyi yönetmeyen, işçinin amiri konumunda bulunmayan, sahaya tek bir çivi çakma yetkisi dahi olmayan bir profesyonelin, patronun tasarruf hırsı yüzünden ihmal edilen tedbirlerin ceza hukuku anlamındaki asli faili sayılması hakkaniyet terazisini yerle bir ediyor. Yetkinin verilmediği bir alanda sınırsız sorumluluk yüklemek, adaleti tesis etmek yerine sistemin yapısal hatalarını gizleyen kullanışlı bir perde işlevi görüyor.
Üstelik bağımsızlığın en temel şartı olan ekonomik güvence de bu kurgunun içinde tamamen sahipsiz bırakılmış durumda. Maaşını doğrudan denetlemekle yükümlü olduğu patronun firmasından ya da o şirketin anlaştığı ortak sağlık güvenlik biriminden alan bir uzmandan sınırsız bir denetim cesareti beklemek, insan doğasını ve piyasa gerçeklerini tümüyle inkar etmek anlamına geliyor. Sahada eksik yazılan her defter sayfası işsiz kalma tehdidiyle karşı karşıya bırakırken, yazılmayan her satır adliye koridorlarında kelepçeye davetiye çıkarıyor. Hoş, yazılması durumunda da artık netice değişmeyecek kadar iş çığırından çıkmış durumda.
İş Kazalarında Değişmeyen Sorumluluk Tablosu
Türkiye bu acı döngüyü hafızalardan silinmeyecek facialarla defalarca yaşadı. Soma’da yüzlerce madencimizi kaybettiğimizde, Mecidiyeköy’deki lüks rezidans inşaatında asansör metrelerce yüksekten zemine çakıldığında ya da Hendek’teki havai fişek fabrikasında patlamalar göğü yırttığında adalet saraylarının önünde sergilenen manzara hiç değişmedi. Asıl yatırım kararlarını veren, maliyetleri kısmak için güvenlik gerekliliklerini görmezden gelen ve riskleri bilerek göze alan sermaye sahipleri ellerini ovuştururken, cezaevlerinin soğuk parmaklıkları ardına yine sahada hiçbir yaptırım gücü bulunmayan genç uzmanlar gönderildi.
Adliye koridorlarında hazırlanan ve çoğu zaman birbirinin kopyası olan iş bilmez bilirkişi raporları, kusur oranlarını cetvelle dağıtır gibi uzmanın sırtına yüklüyor. Sistemi kurmayan, denetim mekanizmalarını işletmeyen ve işçinin hayatını amortisman kalemi olarak gören sermaye aklı yerine, faturanın bordrolu bir çalışana kesilmesi vicdanları yaralamaktan başka bir işe yaramıyor. Bu kolaycı yaklaşım kazaların kök sebeplerini görünmez kılarken, aynı ihmallerin başka ocaklara ateş düşürmesine de zemin hazırlıyor.
Çözüm: Mesleki Bağımsızlık ve Ekonomik Güvence
Artık toplumun, iş dünyasının ve en başta yargı mekanizmasının bu yakıcı gerçekle dürüstçe yüzleşmesi gerekiyor. İş güvenliği uzmanı ne şantiyenin gece bekçisidir ne de patronun olası cezai yaptırımlardan sıyrılmak için önüne koyduğu hukuki bir paratonerdir. Yetkinin verilmediği yerde sınırsız cezai sorumluluk yüklemek adaleti tesis etmek değil, sistemin kendi kusurlarını unutturmak için günah keçisi üretmektir.
İş cinayetlerinin kader olarak anılmaktan çıkması isteniyorsa, öncelikle uzmanların mesleki bağımsızlığı devlet güvencesiyle koruma altına alınmalı ve işverenle olan doğrudan maddi bağ tamamen koparılmalıdır. Güvenliği lüks bir masraf kalemi olarak gören zihniyet tasfiye edilmediği ve uzmanın teknik tespitleri bağlayıcı hale getirilmediği sürece, her yıl düzenli olarak ortalama 2000 insanımızı kaybettiğimiz bu topraklarda ne işçi tabutlarının ardı arkası kesilecek ne de vicdanları kanatan haksız infazlar son bulacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
1. İş güvenliği uzmanlarının temel görevi nedir?
İş güvenliği uzmanları, işyerindeki tehlikeleri tespit ederek işverene teknik rehberlik ve danışmanlık yapar. Ancak mevzuat kapsamında işverenin yerine geçerek doğrudan uygulama ve yönetim yetkisi kullanmazlar.
2. İş kazalarında iş güvenliği uzmanları neden sorumlu tutuluyor?
Kazaların ardından hazırlanan bilirkişi raporlarında, uzmanların görev ve yükümlülükleri üzerinden kusur değerlendirmesi yapılabiliyor. Ancak uzmanın sorumluluğu belirlenirken sahip olduğu yetki, müdahale imkânı ve kazanın meydana gelmesindeki somut etkisi de dikkate alınmalıdır.
3. İş güvenliği uzmanlarının mesleki bağımsızlığı neden önemli?
Uzmanların ücretlerini denetledikleri işverenden almaları, tespit ve uyarılarını özgürce dile getirmelerini zorlaştırabilir. Mesleki bağımsızlığın güvence altına alınması, iş güvenliği önlemlerinin etkin uygulanması ve iş kazalarının önlenmesi açısından önem taşır.
