İçindekiler
Kapadokya Alan Başkanlığı, 2863 No’lu Koruma Kanunları’nı korumakla yükümlüdür. Bu kanun oluşturulduğundan beri kurumun ismi ister “Kültür Varlıkları Koruma Kurulu” olsun, ister “Kapadokya Alan Başkanlığı” olsun, bu kanunları uygulama sorumluluğu değişmemektedir. Ancak görülüyor ki son yıllarda peribacalarının yıkılma periyotları ve bölgenin doğal, özgün dokusuna aykırı, siluetini bozan yeni yapıların artması; bu kanunların herkese eşit ve doğru şekilde uygulanamaması sonucunda Kapadokya’nın fiziksel ve sosyal çevresini hızla yok ediyor.
Peribacalarının Yıkılmasında İhmal ve Güvenlik Sorunu
Bölgede en son üç insanın ölümüne neden olan Peribacası yıkılışının yaklaşık bir hafta öncesinde tam da oradan geçmiş biri olarak yaptığım en önemli tespit, hasarlı Peribacalarının etrafına koruma bandı çekilmemiş olması ve ayrıca müze girişini yönlendiren levhaların bulunmayışıdır. Tartışmalı yeni yoldan müzeye ilk kez geldiğim için çevrede bir yetkili ararken peribacalarının içini merak eden turistler (benim misafirlerim de dâhil) görmek amacıyla bu kaya mekânların içine bile girmekteydi. Ben yarısı yıkılmış Peribacaları’nın derin yivlerini gördüğümden misafirlerimi bu atıl kaya mekânların içine sokmadan oradan uzaklaştırmıştım. Bu hasarlı Peribacaları’na ne yaklaşmayın uyarısı ne de Göreme Müzesi’nin yönünü gösteren levhalar bulunuyordu. Sadece otopark görevlisi vardı ancak otopark çok büyük olduğu için alanın uzağında yer alıyordu. Bir hafta sonra da bu üzücü olay gerçekleşti.
Tam da Göreme çevresindeki çocukluğumun geçtiği o bölgede, eski yol kapatılarak yenisi Göreme Açıkhava Müzesi’ne zarar verdiği tartışmalarıyla 2022 yılında açıldı. Bu eski yolun bile oradan geçen otobüslerin ve araçların yarattığı titreşimlerin yakınındaki bir kısmı kaya kilise ve Peribacalarına zarar verebileceği 1990 yılından beri tartışılıyordu. Buna rağmen hoyratça, bölgeyi seven vatandaşlarımızın itirazları yok sayılarak, altında ne tip oluşumlara zarar verebileceği ve koruma planları da incelenmeden, yeni bir yol Göreme Müzesi’nin karşı yamacından daha geniş bir şekilde açıldı. Bu yol inşaatı bile Nevşehir – Ürgüp güzergâhında yeterli önlem alınmayışından trafik kazalarına neden oldu.
Kapadokya’da Koruma Kanunları Uygulanıyor mu?
Peki, Kapadokya’da koruma kanunlarının uygulaması başarıyla gerçekleştiriliyor mu? Bu soruyu bölgenin eski hâlini bilen ve son yıllarda tekrar ettikleri ziyaretlerde hayal kırıklığına uğrayan vatandaşlarımız da rahatlıkla cevaplayabilir.
Ülkemizde 2863 sayılı Kanun’un eksiklikleri olabilir ancak Kapadokya’nın ve ülkemizin tüm doğal, tarihî ve kültürel miraslarının korunmasında başarılı bir kanun olduğunu vurgulamam gerekir. Bu kanunla ilgili olarak, rahmetli Prof. Emre Madran’ın da katkılarıyla ve Mimarlar Odası’nın görevlendirmesi üzerine biz mimarlar açıklayıcı konferanslar ve söyleşiler gerçekleştirdik.
Kapadokya Bölgesi Nasıl Korunabilir?
Peki, “Unesco” listesinde olan Kapadokya Bölgesi neden korunamıyor? Kapadokya Alan Başkanlığının kuruluş amacı nedir? bunlardan önce Kapadokya’nın nasıl korunabileceğine kısaca değinelim.
Bütüncül Koruma ve Yönetim
Bölgedeki yetki dağınıklığı ortadan kaldırılarak tarihi ve doğal doku tek bir merkezden yönetilmelidir.
Kaçak Yapılaşma ve Tahribatın Önlenmesi
Peribacaları’nın doğal mirası korunarak kontrolsüz ve izinsiz yapılaşmanın önüne geçilmelidir.
Sürdürülebilir Turizm
Turizm faaliyetleri belirli bir plan ve strateji dahilinde yürütmeli, bölgenin kültürel ve doğal kimliği korunarak gelecek nesillere aktarılmalıdır.
Yetki Devri
Daha önce farklı kurumların (Belediyeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevre Şehircilik Bakanlığı vb.) ayrı ayrı yürüttüğü imar, izin ve denetim yetkilerinin büyük bir bölümünü bir merkezde toplamak da yapılabilecekler arasındadır.
Kapadokya Alan Başkanlığı’nın Sorumluluğu ve Uzman Kadroların Önemi
Kapadokya Alan Başkanlığı’nın koruma kanunlarını uygulayabilmesi için öncelikle bu konuda yetkin, eğitimli ve dürüst kadrolar oluşturulması gerektiği, tüm vatandaşlarımızın da farkında olduğu bir konudur. Ancak bu kanunlar ne yazık ki herkese eşit uygulanamıyor, mevcut kaya dokuyu koruyarak yalnızca ihtiyaç ölçüsünde yaklaşan restorasyon projeleri değil de sadece yatırımcıları memnun eden bölge dokusuna ve restorasyon kurallarına uymayan anlayış tercih ediliyor. Bu projelerin ortaya çıkarılmasından sonuç alınmasına kadar tüm yetkili meslek adamları, kurum ve kuruluşları bu durumdan sorumludur. Korumacılıkta tüm kurumların koruma kanunlarına hizmet etmesi gerekirken bu sağlanamamaktadır.
Şu bilinmelidir ki ülkemizin her yerinde orman yangınları, deprem, sel vs. olmakta ve bu durumlar can kayıplarına yol açmaktadır. Ne zaman ki hayatını mesleğine adamış, alanında başarılı şehir plancıları, mimarlar, mühendisler ve diğer teknik uzmanlar hak ettikleri görevlere getirilir ve bu kişilerden oluşan sivil toplum örgütleri, müteahhitlik firmaları ve belediye başkanlığı kadroları için gerekli yeterlilik şartları oluşturulur, işte o zaman koruma kanunlarının uygulanması, yönetilmesi ve denetlenmesi için güçlü bir yapı kurulabilir. Böylece ülkemizde depremler, yıkımlar ve seller felakete dönüşmez, can kayıplarına neden olmaz.
Bu bakışla dünyanın sayılı cazibe merkezlerine sahip, ayrıca deprem bölgesi olan ülkemizin doğal ve kültürel mirası geleceğe aktarılabilir, turizmden maksimum fayda sağlanabilir.
Turizmin asıl amacı, o bölgedeki sosyokültürel yaşamı sağlayan yerel halkın, tarım alanlarının, bitkisel floranın ve benzeri değerlerin korunmasıyla en sağlıklı şekilde gerçekleştirilebilir. Gelişmiş ülkeler bunu başarmışken ülkemizde sistemin hâlâ kolay yoldan para kazanma hevesinde olan kişileri besleyen bir yapıya dönüşmesi; can ve mal kayıplarına neden olmakta, doğal ve kültürel miraslarımızı da hızla yitirmemize yol açmaktadır.
Tecrübeli ve dürüst teknik uzmanlardan, hangi siyasetçi görevde olursa olsun, ülkenin ihtiyaçları doğrultusunda faydalanılmalı; kanuni yetkilerini kişisel menfaatleri için istismar eden kişilere bu görevler teslim edilmemelidir. Geçmişten beri koruma planları titizlikle hazırlanmış olsa da özellikle 2019 yılından sonra bu planların Kapadokya Bölgesi’nde doğru bir şekilde uygulanamadığı görülmektedir.
Bu durumu düzeltmek için öncelikle kapatılan Nevşehir Koruma Kurulu yeniden oluşturulmalıdır. Burada görev alacak yetkili kişilerin geçmişte gerçekleştirdikleri titiz çalışmalar da değerlendirmeye alınmalı ve bu doğal ve kültürel mirasımızın gelecek kuşaklara aktarılması sağlanmalıdır. Belli siyaset çevrelerinin iş yapması için zemin hazırlanan bir sistem nedeniyle Kapadokya ve Kapadokya’ya gönül veren kişiler bölgeden uzaklaştırılmakta, bu durum turist sayısında da ciddi bir azalmaya neden olmaktadır.

Kapadokya’nın Doğal ve Kültürel Dokusu Bir Bütündür
Kapadokya sadece yatırımcıların değil, aynı zamanda o bölgede yaşayan yerel halkın da barındığı, bölgenin sosyokültürel yapısını oluşturduğu önemli bir habitattır. Koruma, öncelikle kültürel mirasımızı oluşturan bu insanların geleceklerini ve geçim kaynaklarını korumakla başlar. Zaten turizmin amacı da bu olmalıdır. Ülkemizde bir hata yapılıyorsa öncelikle titizlikle oluşturulmuş kanunlarımızın neden uygulanmadığını sorgulamamız gerekmektedir. Peribacaları ve Tanrı vergisi bu jeolojik oluşumlar tıpkı bir insan gibidir. Onları kaybettiğimizde telafisi yoktur. Ne bölgeyi hoyratça kullanan zihniyet yüzünden kaybettiğimiz canların ne de suçlu oldukları gerekçesiyle kepçeyle yıkılan peribacalarının telafisi mümkündür. Oysa tüm bu işler için kanunlar ve kurumlar vardır. Sadece bu kurumlarda duyarlı ve uzman ekipler oluşturulmamış, oluşturulmuş olsa bile kanunları uygulamalarına izin verilmemiştir.
Pamukkale travertenleri çevresindeki dev otellerin, UNESCO’ya yapılan raporlamalar sonucunda 2002 yıllarında yıkılmasının sağlandığı bilinmektedir. Ancak aynı duyarlılık, özellikle son yıllarda Kapadokya’da artan yapılaşmalar karşısında gösterilememiştir. Kapadokya’da ana silueti bozan, doğal ve tarihî dokuya zarar veren yol, konut ve otel inşaatlarına hangi koruma planlarına göre ve ne amaçla izin verildiği; bu yapılaşmaların bölgeyi korumaya mı yoksa belli bir gruba hizmet etmeye mi yönelik olduğu araştırılmalıdır. Bu amaçla oluşturulan ekiplerin eğitimi, uzmanlığı ve kanunları nasıl yorumladığı da ortaya çıkarılmalıdır.
Peribacaları ve Özgün Siluetin Yok Edilişine Derhal Son Verilmeli!
Kapadokya’da artık peribacalarının yıkılmasına ve bölgenin dokusuna aykırı her türlü uygulamaya derhâl son verilmelidir. Bu uygulamaları yapanlar kadar izin verenler de yargılanmalıdır. Yıllardır ifade edilen, “Deniz, kum, güneş dünyanın her yerinde var. Ancak Kapadokya, peribacaları ve geleneksel – tarihî dokunun bir arada bulunduğu böyle bir bölge dünyada yok.” sözü, yetkili kişilere ve denetim kurumlarına sürekli hatırlatılmalıdır.
Turistler, yıkılmamış peribacalarının yanına inşa edilmiş dev betonarme otel ve restoranlara gelmiyor, gelmez de. Tam tersine, kendi kazançları uğruna özgün dokusunu ve siluetini hızla yok ettikleri değil, özgün doku karakteri korunmuş Kapadokya Bölgesi’ne geliyorlar. Hüner sayılan otel, restoran, yol ve benzeri yapılar zaten dünyanın her yerinde var. Oysa kültürel yaşantımızla yüzyıllarca harmanlanan Kapadokya mimarisi ve doğal dokusu, dünyanın en önemli miras örneklerinden biri sayılabilecekken bilinçsiz ellerde ve yanlış bakış açılarıyla hızla yok oluyor. Buna ne ülkemiz ne de dünya insanı izin vermelidir.
Ülkemizin Kapadokya gibi diğer doğal ve kültürel miraslarının korunması için 2863 sayılı Koruma Kanunumuz ve UNESCO’nun da vurguladığı “Kapadokya’nın bütünüyle (fiziksel ve sosyal çevresiyle) korunması gerektiği” ilkesi son derece önemlidir. Bu konu hiçbir zaman unutulmamalıdır. Aksi takdirde hem canlarımızı yitirir hem de gelecek kuşakların bu bölgeden ve turizmden sağlayacağı faydayı yok etmiş oluruz.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Peribacalarının Kapadokya için önemi nedir?
Peribacaları, Kapadokya’nın doğal ve jeolojik mirasının en özgün unsurlarından biridir. Bölgenin dünya çapında tanınmasını sağlayan simgeler arasındadır.
2. Kapadokya’nın korunması için hangi önlemler alınmalıdır?
Bütüncül koruma ve yönetim sağlanmalı, kaçak yapılaşma önlenmeli ve sürdürülebilir turizm politikaları uygulanmalıdır.
3. Kapadokya’da kontrolsüz yapılaşma ne gibi sonuçlara yol açıyor?
Doğal ve tarihî dokuya aykırı yapılaşmalar bölgenin özgün siluetini bozarak kültürel ve doğal mirasın kaybolmasına neden oluyor.






