Detaylarıyla Tasarrufun İptali Davası

İçindekiler

Ticari ve hukuki hayatta borçluların borçlarını tüm malvarlıklarıyla ödeme sorumluluğu esastır. Ancak uygulamada borçlular, hakkındaki icra takiplerini semeresiz bırakmak veya alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla henüz tasarruf yetkileri varken taşınır ve taşınmaz mallarını, haklarını veya işletmelerini üçüncü kişilere devredebilmektedir.

Hukuki Nitelik

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 277 ve devamı maddelerinde düzenlenen tasarrufun iptali davası, borçlunun haciz veya iflastan önce alacaklılarına zarar vermek amacıyla yaptığı borçlandırıcı ve tasarrufi işlemlerin davacı alacaklı bakımından nisbi (şahsi) olarak hükümsüz sayılmasını sağlayan ve alacaklıya o mal üzerinde cebri icra yoluyla tahsilat yapma yetkisi tanıyan özel bir icra hukuku davasıdır.

Tasarrufun iptali davası sonucunda verilen karar, devredilen malın mülkiyetini borçluya geri döndürmez veya tapu kaydını borçlu adına tescil ettirmez. Malın mülkiyeti üçüncü kişide kalmaya devam eder; ancak davayı kazanan alacaklıya, taşınmazın üçüncü kişi üzerindeki kaydı düzeltilmeksizin o mal üzerinde doğrudan haciz ve satış talep etme hakkı verir (İİK m. 283 / 1).

Davanın Özel Şartları (Dava Ön Koşulları)

Mahkemenin tasarrufun iptali davasını esastan inceleyebilmesi için kanunda ve yerleşik Yargıtay içtihatlarında aranan ön koşulların birlikte gerçekleşmiş olması gerekir:

Gerçek ve Mevcut Bir Alacağın Bulunması: Davacı alacaklı ile davalı borçlu arasında gerçek, geçerli ve muvazaadan ari bir borç ilişkisi bulunmalıdır. Davalı üçüncü kişi borcun gerçek olmadığını ileri sürerse, mahkeme ticari defterler, banka kayıtları veya belgeler üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırarak alacağın gerçekliğini re’sen araştırmak zorundadır (Yargıtay 17. HD, E. 2020 / 43, K. 2021 / 2358).
İcra Takibinin Kesinleşmiş Olması: Borçlu aleyhine başlatılan icra takibinin kesinleşmiş olması şarttır. Takibe itiraz edilmiş veya takip durdurulmuşsa itirazın iptali / kaldırılması davalarının sonucu beklenmelidir.
Tasarrufun Borcun Doğum Tarihinden Sonra Yapılmış Olması: İptali istenen tasarruf işleminin, takip konusu borcun doğduğu tarihten sonra yapılmış olması zorunlu bir dava ön şartıdır (Yargıtay 17. HD, E. 2019 / 3461, K. 2020 / 4910). Borcun doğum anı belirlenirken icra takip veya temerrüt tarihi değil, temel hukuki ilişkinin kurulduğu an (örneğin kredi sözleşmesinin imzalandığı veya haksız fiilin işlendiği tarih) esas alınır.
Aciz Belgesinin (Kesin veya Geçici) Bulunması: Davacı alacaklının elinde borçluya ait kesin aciz belgesi (İİK m. 143) veya haciz sırasında borçlunun borca yeter malının bulunmadığını gösteren haciz tutanağı niteliğinde geçici aciz belgesi (İİK m. 105) bulunmalıdır (Yargıtay 17. HD, E. 2018 / 5589, K. 2020 / 2453). Aciz belgesi dava açılırken sunulabileceği gibi yargılamanın sonuna kadar tamamlanabilir. Nitekim Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesi 09.11.2023 tarih 2023 / 2605 E. ve 2023 / 2379 K. sayılı kararında, “…Bu tür davaların dinlenebilmesi için davacının borçludaki alacağının gerçek olması, borçlu hakkındaki icra takibinin kesinleşmiş olması, iptali istenen tasarrufun takip konusu borçtan sonra yapılmış olması ve borçlu hakkında alınmış kesin veya geçici aciz belgesinin (İİK’nin 277 md) bulunması gerekir. Bu ön koşulların bulunması halinde ise İİK’nin 278., 279. ve 280.maddelerinde yazılı iptal şartlarının bulunup bulunmadığı araştırılmalıdır.” şeklinde olup yukarıda sayılan ön şartların tamamı dava açılması esnasında mahkemece aranmalıdır.

İptale Tabi Tasarruf Nedenleri (İİK M. 278–280)

Ön şartlar sağlandıktan sonra mahkeme, yapılan işlemin kanunda sayılan üç iptal kategorisinden birine girip girmediğini inceler:

İvazsız (Karşılıksız) Tasarruflar (İİK m. 278)

Haciz veya acizden önceki son 2 yıl içinde yapılan tüm bağışlamalar ve karşılıksız devirler batıldır. Akdin yapıldığı sırada borçlunun kabul ettiği bedel ile malın gerçek piyasa değeri arasında fahiş / misli fark bulunması (örneğin tapuda gösterilen satış bedelinin rayiç değerin yarısından az olması) kanunen bağışlama sayılır. Ancak 3. kişinin taşınmazın gerçek değerini fiilen ödediğini (araç devri, banka dekontu vb.) kanıtlaması halinde tasarruf ivazsız sayılamaz (Yargıtay 17. HD, E. 2018 / 1259, K. 2020 / 2204). Eşler, altsoy, üstsoy ve 3. dereceye kadar akrabalar arasındaki kazandırmalar da bağışlama hükmündedir.

Aciz Hâlindeyken Yapılan Tasarruflar (İİK m. 279)

Borçlunun haciz veya acizden önceki son 1 yıl içinde borca batık durumdayken gerçekleştirdiği şüpheli işlemler iptal edilebilir:

Mevcut bir borç için sonradan teminat veya rehin verilmesi,
Para veya mutat ödeme araçları dışında (mal devri, alacağın temliki) yapılan ödemeler,
Vadesi gelmemiş borçların ödenmesi.

Alacaklılara Zarar Verme Kastıyla Yapılan Tasarruflar (İİK m. 280)

Borçlunun malvarlığı borçlarına yetmediği halde alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler, devralan 3. kişinin borçlunun mali durumunu ve zarar verme kastını bildiği veya bilmesi gerektiği durumlarda iptal edilir. Devralan 3. kişi borçlunun eşi, altsoyu, üstsoyu veya 3. dereceye kadar kan / sıhri hısımı ise borçlunun mal kaçırma kastını bildiği kanunen varsayılır. Somut delillerle 3. kişinin kötü niyeti ispatlanamadığı sürece iyiniyetli alıcının mülkiyet hakkı korunur (Yargıtay 17. HD, E. 2019 / 1777, K. 2020 / 5840). İİK m. 284 uyarınca dava açma hakkı, tasarruf tarihinden itibaren 5 yıl geçmekle düşer.

Davaya İlişkin Emsal Nitelikteki Yargı Kararları

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesi 09.11.2023 tarih 2023 / 2605 E. ve 2023 / 2379 K. sayılı kararında, “…Ne var ki somut olayda, borçlu hakkında başlatılan Ankara 2. İcra Müdürlüğünün 2002 / 456 Esas (2007 / 490 Esas) sayılı icra dosyasında fiili haciz yapılıp yapılmadığı, İİK’nin 278,II-2.maddesi koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediği anlaşılamamaktadır. Öyleyse icra dosyasında borçlunun adresinde fiili haciz yapılıp yapılmadığının araştırılması, İİK’nin 278,II / 2 maddesi kapsamında değerlendirme yapılması, hacizden itibaren geriye dönük iki yıl içinde tasarruf yapılmış ise ödeme belgesi araştırılarak bedel farkının değerlendirilmesi, iki yıl içinde tasarruf yapılmamış ise davanın reddi gerekeceğinin gözetilmesi gerekirken değinilen husus bakımından eksik inceleme ile yetinilerek yargılamanın sonlandırılmış olması isabetsizdir. Kabule göre de, davanın kabulü ile tasarrufun iptaline karar verilmesi halinde tasarrufun, takibe konu icra dosyasındaki kesinleşmiş alacak ve fer’ileriyle sınırlı olarak tasarrufun iptaline karar verilebileceği göz ardı edilerek alacağın tahsili yönünde hüküm kurulmuş olması da isabetsizdir.” şeklinde olup tasarrufun iptali davasında fiili hacize çıkılmamasını istinaf makamı bozma sebebi görmektedir.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi 20.01.2023 tarih 2022 / 2537 E. ve 2023 / 50 K. sayılı kararında, “…davalı borçlu … ve dava dışı …’in, annelerinin vefatı sonrası miras hisselerini aynı tarihte aynı resmi senetle davalı kardeşleri …’a devretmiş oldukları, devir tarihinden itibaren davalı …’nun bu taşınmazda ikamet ettiğinin tespit edilmiş olduğu, dava konusu tasarrufun borçlu …’nun alacaklılarından mal kaçırma kastı ile yapıldığını gösterir delil de bulunmadığından dava konusu tasarrufların İİK’nın 280.maddesi gereğince iptalini gerektirir bir husus bulunmadığından davanın reddine dair mahkeme kararının gerekçesinde dayanılan delillerin tartışılıp değerlendirilmesinde bir isabetsizlik bulunmadığından davacının istinaf talepleri yerinde görülmemiştir. Bu nedenlerle; davacı vekilinin istinaf başvurusunun HMK’nın 353 / 1-b / 1. maddesi uyarınca esastan reddine karar verilmiştir.” şeklindedir. Görüldüğü üzere, borçlunun kardeşi bile olunsa tasarrufun gerçek olduğu ispatlanırsa dava ret edilebilecektir. Burada önemli olan tasarrufun mal kaçırma kaygısı ile yapılmamasıdır.

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi 11.02.2021 tarih 2021 / 101 E. ve 2021 / 277 K. sayılı kararında, “…Dava, İİK’nın 277 ve devamı madde hükümlerine dayanılarak açılmış tasarrufun iptali isteğine ilişkindir.İstinaf edenin sıfatına, istinafın kapsam ve nedenleriyle sınırlı olmak kaydıyla yapılan inceleme ve değerlendirme sonucunda; Dosya içerisindeki bilgi ve belgelere, mahkeme kararının gerekçesinde dayanılan delillerin tartışılıp değerlendirilmesinde ve özellikle hüküm yerinde atıfta bulunulan Yargıtay ilamında işaret edilen, davalı …’a ilişkin olan ve görülmekte olan davada tasarrufun iptali isteğine konu taşınmazlara ilişkin bulunan belirleme ve değerlendirmelerin, görülmekte olan dava bakımından da aynen mevcut olmasına; davalı borçlu …’e işlemde bulunan davalı …’in satın almış olduğu taşınmaz için davalı borçluya en az 188.000,00-TL ödeme yaptığının resmi belgelerle kanıtlanmış olması ve yapıldığı kanıtlanan bu ödeme miktarı gözetildiğinde bilirkişi marifeti ile belirlenen gerçek satış bedeli (238.694,00-TL) arasında ivaz farkı bulunmadığı ve ayrıca davalı …’in davalı borçlu Şeref’in içinde bulunduğu mali durumu ve ızrar kastını bilen veya bilmesi gereken kişilerden olduğu da davacı tarafça somut şekilde kanıtlanmamış bulunmasına göre, usul ve yasaya aykırı bir yön tespit edilemediğinden davacı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddi gerektiği sonucuna varılarak aşağıdaki biçimde hüküm tesis edilmiştir.” Şeklindedir. Görüldüğü üzere, satışın ivazlı olup olmadığının kanıtı davacının üzerindedir.

Yargılama Usulü, Görevli ve Yetkili Mahkeme

Görevli Mahkeme: Tasarrufun iptali davalarına bakmakla görevli mahkeme genel görevli mahkeme olan Asliye Hukuk Mahkemesi’dir. Borcun kaynağı ticari olsa dahi görevli mahkeme değişmez.
Yetkili Mahkeme: Özel yetki kuralı bulunmadığından HMK m. 6 uyarınca davalılardan (borçlu veya 3. kişi) herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi veya haksız fiil yeri mahkemesi yetkilidir.
Husumet (Dava Arkadaşlığı): Dava, borçlu ile tasarrufa taraf olan 3. kişiye karşı birlikte (maddi zorunlu dava arkadaşı olarak) açılmalıdır.
İhtiyati Haciz / Tedbir: Mahkeme, davacının talebi üzerine dava konusu taşınır veya taşınmaz mallar üzerine teminatlı veya teminatsız olarak ihtiyati haciz koyabilir (İİK m. 281 / 2).
Arabuluculuk: Bu davaların açılması için arabulucuya başvurma şartı bulunmamaktadır.

İptal Kararının Hukuki Sonuçları ve İadenin Kapsamı (İİK m. 283)

Davanın kabulü halinde tapu kaydı veya ruhsat 3. kişi üzerinde kalmaya devam eder. Karar, davacı alacaklıya o mal üzerinde icra dosyasından doğrudan haciz ve satış isteme yetkisi verir (İİK m. 283 / 1). Eğer 3. kişi iptale tabi malı iyiniyetli 4. kişiye devretmişse veya elden çıkarmışsa, dava bedele dönüşür. Bu durumda 3. kişi, malın elden çıkarıldığı tarihteki gerçek değeri oranında (alacak miktarını aşmamak üzere) nakden tazminata mahkûm edilir (İİK m. 283 / 2).

Sıkça Sorulan Sorular

1. Tasarrufun iptali davası nedir?

Borçlunun, alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla haciz veya iflastan önce yaptığı mal ve hak devirlerinin alacaklı bakımından geçersiz sayılmasını sağlayan ve devredilen mal üzerinden alacağın tahsil edilmesine imkân tanıyan özel bir icra hukuku davasıdır.

2. Tasarrufun iptali davası hangi durumlarda açılır?

Borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak amacıyla taşınır veya taşınmaz mallarını üçüncü kişilere devretmesi hâlinde açılabilir.

3. Tasarrufun iptali davası açabilmek için hangi şartlar gerekir?

Gerçek bir alacağın bulunması, icra takibinin kesinleşmesi, devrin borcun doğumundan sonra yapılması ve kesin veya geçici aciz belgesinin bulunması gerekir.

Kaynakça