İçindekiler
Eski eser nitelikli bir yapının, “esaslı olmayan” onarım koşullarından en önemlisi; yapılacak tadilatın taşıyıcı sistemi etkilememesidir. Strüktür sistemde etkilenme olması hâlinde, yapılacak tadilat ve müdahalenin “Esaslı Onarım” kapsamında değerlendirilmesi; söz konusu yapıların “Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Korulu” tarafından onaylanmış röleve / restorasyon / restitisyon projeleri kapsamında ve doğrultusunda tadil edilmeleri gerekmektedir.
KUDEB Nedir?
Basit onarım gerektiren diğer eski eser yapıların tadilatları KUDEB (Koruma Uygulama ve Denetim Büroları) denetimi altında gerçekleşmektedir. Taşınmaz kültür varlıkları ile ilgili uygulamaların denetim ve uygulamasına yönelik olarak yetkili birimler kurulması hususu, 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 10. maddesi doğrultusunda hükme bağlanmıştır. Bu bağlamda, Kanun ve ilgili Yönetmelik esaslarında; İl Özel İdareleri ve Belediyeler bünyesinde KUDEB adı altında birim ve bürolar oluşturulmuştur. Bu birimlerin en önemli görevlerinden birisi de “Taşınmaz Kültür Varlığı Bina İnşaatı Uygulamalarının Denetimi” işlemleridir.
KUDEB’le ilgili Yönetmeliğin 7. maddesine göre, tadilat ve tamiratların, özgün biçim ve malzemeye uygun olarak gerçekleştirmesini denetlemek, KUDEB yetkisindedir.
Taşınmaz Kültür Varlığı Yapılarda Görülen Hasarlar ve Olası Sebepleri
Taşınmaz kültür varlığı yapılarda doğal, zati ve hareketli yüklerin etkisiyle zamana bağlı olarak yıpranmalar ve hasarlar olması kaçınılmazdır. Yapılara etkiyen yüklerle oluşan hasar ve yıpranmaların esas nedenlerini şöyle sıralayabiliriz:
- İklimsel ve doğal koşullar: Rüzgâr, yağmur, kar, ısı, ışık vb. etkiler.
- Tabii afetler: Deprem, yangın, toprak kayması, heyelan vb.
- Kullanım koşulları: Yapının kullanıma yönelik etkiler olup, bunların başında insan faktörü gelir. Hatalı malzeme ve işçilikle yapılan binaların yıpranma ve hasarlanmaları kaçınılmazdır.
Taşınmaz kültür varlığı olan eski eser yapılarda oluşan hasarlanmalar, inşalarında kullanılmış olan malzemelerine göre, ahşap yapılar ve kâgir yapılarda oluşan hasarlar şeklinde iki ana başlık altında incelenebilir.
Ahşap Yapılarda Oluşan Hasarlar
Ahşap yapılar, orman ürünleri olan ağaçların kereste hâline getirilerek elde edilen lifli, homojen ve dayanıklı malzemenin kullanılmasıyla inşa edilen yapılardır. Ülke tarihinde en önemli yeri olan tarihi yapılar, ahşap malzeme ile inşa edilmişlerdir.
Ahşap yapılarda oluşan bozulma ve hasarlar şunlardır:
Taşıyıcı Sistem Deformasyonları ve Bozulmaları
- Mekanik hasarlar: Yapı elemanlarında görülen eğilme ve kesme etkilerine bağlı kesit kayıpları.
- Kimyasal ve biyolojik hasarlar: Bu etkilerle taşıyıcı sistemde görülen sünme, sehim, kesit kayıpları ve çökmeler.
Kullanılan Yapı Malzemesinin Bozulması
- Rutubet, güneş ışınlarının olumsuz etkileri, havasızlık, kirlilik, bakımsızlık
- Mikroorganizmalara bağlı hastalıklar ile ilgili olan etkiler.
Kâgir Yapılarda Oluşan Hasarlar
Kâgir yapılar; genel olarak tuğla ve taş kullanılıp çeşitli inşaat teknikleri uygulanarak inşa edilen yapılar olarak tanımlanmaktadırlar. Özellikle, İstanbul’da 19. yüzyılda inşa edilmiş olan kâgir yapılar sanat / mimarlık / tarih açısından yurdumuz için büyük önem arz etmektedir. Kâgir yapılarda oluşan bozulma ve hasarlar şunlardır:
Strüktür / Taşıyıcı Sistem Deformasyonları ve Tahribatlar
- Yapı elemanlarının düşey ve yatay düzlemden sapma hâli, yapısal deplasmanlar.
- Yapısal çatlamalar, ayrışmalar.
- Farkı, düzensiz ve tam zemin çökmeleri, tasman.
Kullanılan Yapı Malzemesinin Eskiyip Bozulması
- Yüzeyin erozyona uğramasıyla taş yapı malzemesi üzerinde dağılma ve kavlanma.
- Dış tesirlerle oluşan kirlenmeler neticesinde, yüzeyin kabuklanması, leke ve kirlenmeler.
- Karbonlaşma, tuz ve asitlerin etkisi.
- Kılcal ve derin çatlamalar.
- Metal aksamın korozyon ile paslanması, çürümesi ve kesit kayıpları.
- Organik malzemeler, rutubet vb. etkilerle oluşan çiçeklenmeler, yosunlaşmalar.
- Sıva ve boya yüzeylerde oluşan tahribatlar, kabarmalar, çatlamalar, kirlenme ve renklenme, çiçeklenme, vb.
İlgili Kişi ve Kurumların Koordinasyonu
Taşınmaz varlıkların korunması ve tadilatları ile ilgili olarak 2863 Sayılı Kanun ve ilgili tüm yönetmeliklerle belirlenen hükümlerin etkin bir şekilde kullanılması ve yürütülmesi; ilgili teknik elemanların, kurum ve kuruluşların koordinasyonu ve birlikte hareket etmesiyle biçimlenir.
Bu kişiler ve kurumlar Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu, İlgili Belediyeler (belediyeler bünyesinde yer alan KUDEB), projeciler ve uygulamacılar ile koordinasyonu sağlayacak olan belediye ve il özel idareleridir.
