İçindekiler
Her insan günlük yaşamında bazıları doğal yollarla oluşan, bazıları insanlar tarafından üretilen radyoaktif maddelere maruz kalır. Örneğin; toprak, su, yediğimiz yiyecekler, yaşadığımız binalarda kullanılan yapı malzemeleri radyoaktif parçacıklar içerebilir.
İnsan ömrü boyunca almış olduğu radyasyonun büyük kısmını doğal yollardan almaktadır. Yer içindeki magmatik kayaçlarda (granit, bazalt vb.) bulunan radyonüklitlerin yapmış olduğu ışımalar ve bozunma ürünleri doğal radyasyon olarak insan vücudunu etkilemektedir. Sendai Afet Risk Azaltma Çerçevesi’ne göre bu etki “jeomedikal afet” olarak nitelendirilmektedir.
Göz Ardı Edilen Risk: Jeomedikal Tehlikeler
Ülkemizde yerleşim yeri tercihlerinde; sel, taşkın, heyelan ve en çok deprem dikkate alınmaktadır. Oysaki jeomedikal tehlikeler, yerleşim alanlarını belirlerken halk sağlığı açısından büyük önem arz etmektedir. Ne yazık ki ülkemizde bu alan ihmal edilen alanlardan biridir. Deprem ya da heyelan açısından güvenli kabul edilen bir alan, radyoaktivite açısından büyük bir tehlike oluşturabilir.
Kayaçların içerisindeki radyoaktif elementlerin ışımaları, doku kanseri ve bozunma ürünü olan radon gazı, akciğer kanserine neden olmaktadır. Radon gazı, binaların içerisine betondaki çatlaklıklar ve boruların içerisinden girebilmekte, özellikle bodrum ve zemin katlarda yoğunlaşmaktadır (Şekil 2).
Memorial sağlık kuruluşu insanları sigaradan sonra akciğer kanseri yapan ikincil etmenin radon gazı olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle mevcut ve yeni yerleşim yeri tercihlerinde, doğal radyoaktivite belirlenerek risk ortaya konulmalıdır.
Yer içerisindeki doğal radyoaktivite, yapılan jeofizik ölçümlerle (gama – spektrometresi) belirlenebilir. Bu ölçümlerde uranyum, toryum ve potasyum değerleri PPM cinsinden elde edilmektedir. Ölçülen bu değerler ile uluslararası ampirik ilişkiler aracılığıyla kanser risk hesabı yapılabilmektedir.
Dünyada örnek çalışmalara baktığımızda Avrupa Birliğine üye ülkelerin tamamında doğal radyoaktivite çalışmaları yapılmakta ve “Avrupa Doğal Radyoaktivite Atlası” şeklinde yayınlanmaktadır. Bununla birlikte Kuzey Amerika, Slovenya, İsrail – Filistin, Mısır ve Hindistan’da da çalışmaların tamamlandığı görülmektedir. Ülkemizde jeomedikal anlamda çalışmalar parsel ölçeğinde kalmıştır.
Yapı Malzemelerinde Doğal Radyasyon Oranı Ölçülmeli
Elde edilen tüm radyoaktif haritalar ile mevcut jeoloji, hidrojeoloji ve arazi kullanımı haritaları karşılaştırılarak hem tarım arazisine hem de yeraltı suyuna etkisi analiz edilmeli, sürdürülebilir kentler için önerilerde bulunulmalıdır. Uranyum değerlerinin yüksek çıktığı alanlarda akciğer kanserine neden olan radon gaz çıkışlarının olabileceği ve bu alanlarda radon ölçümlerinin yapılması gerekliliği vurgulanmalıdır.
Özellikle yapı malzemelerinde doğal radyasyon oranının ölçülmesi büyük önem arz etmektedir. Mutfak tezgahlarında kullanılan granitler, duvarlarda kullanılan tuğlalar, beton içeriğinde kullanılan agregalar radyoaktivite açısından risk teşkil edebilir. Nevşehir’de (Tuzköy, Ürgüp / Karain) kanserojen madde içeren zeolitli tüf birimlerinin yüzeylediği alanda yerleşim yapılmıştır. Bölgede kanserden ölümlerin artması nedeniyle Nevşehir İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü ve Maden Tetkik Arama’nın (MTA) incelemeleri sonucu alan Afete Maruz Bölge (AMB) ilan edilerek taşınmıştır. Alanda bulunan yapılar yıkılmış ve yeni yapıların inşa edilmesine müsaade edilmemiştir.
Doğal radyoaktivite açısından riskli alanlarda radon gaz membranlarının kullanımı önerilmektedir. Kamu kurumlarının bu çalışmaları ile özel sektör paydaşlığı ile sanayi ve teknolojinin gelişeceği, dayanıklılığın artacağı ve bu tür yapısal çözümlerin geliştirilerek ülke ekonomisine de katkı sağlanacağı düşünülmektedir.
Kaynaklar:
- İBB, DEZİM. Tuzla İlçesi Jeomedikal (Radyoaktivite) Tehlike Haritalarının Oluşturulması Projesi, 2023.
- Aydın, İ. (2004). Jeofizikte Radyometrik Yöntem ve Gamma-Işın Spektrometrisi. S.D.Ü. Basımevi, yayın no.49, 150. Isparta.
- (2010). Environmental radioactivity monitoring in Turkey. Technique Report, Ankara, s: 9 – 14
- (2000). United Nations scientific committee on the effects of atomic radiation, sources and biological effects of ionizing radiation. United Nations.
- İl Risk Azaltma Planı, Nevşehir İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü
- https://www.memorial.com.tr/saglik-rehberi/evinizdeki-radon-gaz-tehlikesinden-korunun
