İçindekiler
İmar planı hakkında yürütmenin durdurulması kararı verildiğinde, dava konusu plan belediye açısından uygulanabilir bir dayanak olmaktan çıkar. Bu aşamadan sonra söz konusu plana dayanılarak yeni imar durumu düzenlenemez, parselasyon işlemi tesis edilemez, yapı ruhsatı verilemez ve yeni bir inşaat süreci başlatılamaz. Devam eden idari işlemler de mahkeme kararına göre yeniden değerlendirilmek zorundadır.
Buradaki hukuki ayrım açık kurulmalıdır. Bir imar planına karşı yalnızca iptal davası açılması, planın yürütmesini kendiliğinden durdurmaz. Planlama ve yapılaşma sürecini bağlayıcı biçimde durduran eşik, mahkemenin yürütmenin durdurulmasına karar vermesi ve kararın idare tarafından öğrenilmesidir. Bu karar verildikten sonra belediyenin, dava konusu planı hâlâ yürürlükte ve uygulanabilir kabul ederek işlem üretmesi mümkün değildir.
Yürütmenin Durdurulması Kararı Hangi Koşullarda Verilir?
Yürütmenin durdurulması, yargılama sonuçlanıncaya kadar planın kentte geri dönüşü güç sonuçlar doğurmasını önleyen geçici bir hukuki korumadır. Anayasa’nın 125’inci ve İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27’nci maddeleri uyarınca karar verilebilmesi için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması gerekir.
Mahkeme bu koşulların birlikte oluştuğuna karar verdiğinde, planın uygulanmasını yargılama süresince durdurur. Bu karar, yalnızca davayı açan gerçek veya tüzel kişinin bireysel talebiyle sınırlı bir sonuç doğurmaz. Dava konusu planın uygulanabilirliğine yöneliktir ve ilgili idare açısından bağlayıcıdır. Dolayısıyla belediye, “davayı yalnızca bir kişi açtı” gerekçesiyle planı diğer kişiler veya parseller bakımından uygulamayı sürdüremez. Kararın kapsamı belirlenirken mahkemenin hüküm fıkrası ve dava konusu planın sınırları esas alınır.
Anayasa’nın 138’inci maddesine göre idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu kararları değiştiremez ve uygulanmasını geciktiremez. İYUK’un 28’inci maddesinde belirtilen otuz günlük süre de idareye bekleme hakkı tanımaz. Bu süre, kararın gerektirdiği idari işlemlerin tamamlanması için öngörülmüş azami sınırdır.
Bu nedenle kararın yalnızca belediyenin hukuk birimine ulaşması yeterli değildir. Planlama, harita, imar durumu, ruhsat, yapı kontrol ve bilgi işlem birimleri derhâl bilgilendirilmelidir. Planın yargısal durumu belediyenin dijital ve fiziksel kayıtlarına işlenmeli; dava konusu plana dayanılarak işlem üretilmesi teknik ve idari olarak engellenmelidir. Aksi hâlde mahkeme kararı dosyada bulunur, fakat kentte uygulanmaz.
Daha Önce Verilmiş Ruhsatlara Ne Olur?
Ancak plan hakkında verilen yürütmenin durdurulması kararı ile daha önce düzenlenmiş yapı ruhsatlarının hukuki durumu birbirine karıştırılmamalıdır. Yapı ruhsatı, dayandığı imar planından ayrı bir bireysel idari işlemdir. Bu nedenle plan hakkındaki karar, mevcut bütün ruhsatları tek başına ve otomatik olarak iptal etmez.
Buna karşılık yürütmesi durdurulan plana dayanılarak yeni ruhsat verilemez. Daha önce verilmiş ruhsatlar yönünden ise ruhsatın tarihi, dayandığı plan, mahkeme kararının kapsamı, inşaatın gerçekleşme seviyesi ve işlemin hukuka uygunluğu ayrıca incelenmelidir. Gerekiyorsa ruhsata karşı ayrı dava açılmalı ve ruhsatın yürütmesinin durdurulması talep edilmelidir. “Kazanılmış hak” iddiası da yalnızca ruhsat belgesinin varlığına dayandırılamaz.
Telafisi Güç Zararlar Kent Ölçeğinde Değerlendirilmeli
İmar planlarında telafisi güç zarar, yalnızca inşaatın başlaması veya mülkiyet düzeninin değişmesi değildir. Artırılan yapı yoğunluğunun ulaşım ve altyapıya getirdiği yük, azaltılan sosyal donatı alanları, yapılaşmaya açılan yeşil alanlar ve bozulan yaya bağlantıları da kentte kalıcı sonuçlar yaratır. Planlama açısından zarar, yalnızca bina tamamlandığında değil, kentsel denge bozulduğu anda başlar.
Üstelik bu zarar toplumun her kesimine eşit yansımaz. Bir kreş alanının başka bir kullanıma dönüştürülmesi kadınların günlük mesafesini ve bakım yükünü artırabilir. Mahalle parkının küçültülmesi kadınların, çocukların ve yaşlıların ücretsiz kullanabildiği kamusal alanı daraltır. Toplu taşıma kurulmadan artırılan konut yoğunluğu ise özel aracı olmayanlar için daha fazla zaman ve ulaşım gideri yaratır.
Bu nedenle telafisi güç zarar; yalnızca parsel, yapı ve ekonomik değer üzerinden ölçülemez. Kaybedilen zaman, ağırlaşan bakım emeği, yerinden edilme baskısı ve kamusal alandan çekilme de plan kararlarının gerçek sonuçlarıdır. Kadın dostu kent yaklaşımı burada ikincil bir sosyal politika tercihi değil, kamu yararını ölçen temel bir planlama ölçütüdür.
Mahkeme kararının bilinmesine rağmen dava konusu plan üzerinden işlem yapılması idari, mali ve disiplin sorumluluğu doğurabilir; koşulları varsa ceza hukuku kapsamında başvuru da gündeme gelebilir. Fakat suç duyurusu ruhsatı iptal etmez veya inşaatı kendiliğinden durdurmaz. Her idari işleme karşı doğru hukuki yolun zamanında işletilmesi gerekir.
Yürütmenin durdurulması, kentsel gelişmeyi engelleyen bir karar değildir. Hukuka aykırılığı ciddi biçimde ortaya konulan bir planın, yargılama tamamlanmadan betona ve kalıcı eşitsizliklere dönüşmesini önleyen anayasal güvencedir.
Çünkü kentte adalet, mahkeme kararının yalnızca dosyaya girmesiyle değil; o kararın imar durumunu, ruhsatı ve sahadaki uygulamayı gerçekten durdurmasıyla gerçekleşir.
Sıkça Sorulan Sorular:
1. İmar planına dava açılması uygulamayı durdurur mu?
Hayır. Dava açılması tek başına yeterli değildir. Planlama ve yapılaşma işlemleri, mahkemenin yürütmenin durdurulmasına karar vermesiyle durur.
2. Yürütmenin durdurulması kararından sonra belediye işlem yapabilir mi?
Hayır. Dava konusu plana dayanılarak yeni imar durumu düzenlenemez, parselasyon yapılamaz, yapı ruhsatı verilemez ve yeni inşaata başlanamaz.
3. Karar, daha önce verilmiş yapı ruhsatlarını otomatik olarak iptal eder mi?
Hayır. Mevcut ruhsatlar ayrıca değerlendirilir. Gerektiğinde ruhsata karşı ayrı dava açılması ve yürütmenin durdurulmasının ayrıca talep edilmesi gerekir.
