Alp Himalaya Kuşağındaki Ülkelerin Deprem Analizi ve Türkiye

İçindekiler

Türkiye’de deprem gündeme geldiğinde yapılan açıklamalarda Türkiye’nin “Alp – Himalaya Deprem Kuşağı” üzerinde bir ülke olduğundan bahsedilir. Bu deprem kuşağı nedir? Şimdi bu soruyu yanıtlamaya ve bunun üzerinde yer alan ülkelerin deprem tehlikesini ve 2000 – 2025 yılları arasında maruz kaldıkları deprem kaynaklı kayıplarının karşılaştırmalı analizini yapalım.

Alp – Himalaya Deprem Kuşağı: Konumu, Oluşumu ve Özellikleri

Coğrafya biliminde Alp – Himalaya Kuşağı bir dağ kuşağı olarak tanımlanır. Alp – Himalaya Kuşağı, Güney Avrasya’da (Avrupa ve Asya kıtalarının güneyi), Azorlar yakınlarındaki Atlantik Okyanusu’ndan başlayarak Akdeniz bölgesi, Orta Doğu ve Himalayalar üzerinden Güneydoğu Asya’daki Java ve Sumatra adalarına kadar uzanan yaklaşık 15.000 kilometrelik büyük bir tektonik kuşaktır. Bu tektonik kuşak, yeryüzünün jeolojik evriminde milyonlarca yıllık süre içerisinde Avrupa ve Asya’da bugünkü önemli tektonik yapıları oluşturmuştur [1]

Alp – Himalaya Kuşağı yaklaşık 70 milyon yıl önce başlayan jeolojik dönemde (Senozoyik dönem) Avrasya (Avrupa + Asya) kıtasının Afrika, Arap ve Hint kıtalarına yakınlaşması ve çarpışması sonucu oluşmuş büyük bir tektonik oluşum ve deprem kuşağıdır. Alp – Himalaya Kuşağı, Pasifik Ateş Çemberi’nden sonra deprem etkinliği bakımından dünyanın en etkin ikinci bölgesidir (Şekil 1) ve küresel depremlerin yaklaşık %17’sini oluşturur (1).

Alp kuşağı, Kuzey Afrika’daki Atlas Dağları, Avrupa Alpleri, Apeninler ve Karpatlar, Türkiye’deki Anadolu Platosu ve Toros Dağları, İran’daki Zagros Dağları, Orta Asya’daki Hindu Kush ve Pamirler ve Güney Asya’daki Himalayalar yayı dahil olmak üzere çeşitli dağ sıralarını kapsar (2).

Alp – Himalaya Kuşağı boyunca oluşan büyük faylar büyük depremlere neden olmuş ve bu etkinlik sürmektedir. Türkiye’deki Kuzey Anadolu Fayı ve Doğu Anadolu Fayı gibi büyük faylar Alp – Himalaya Fay Kuşağı üzerindeki birçok büyük faylardan yalnızca ikisidir. Asya’daki Ana Himalaya Bindirme Fayı ve diğer büyük fay sistemleri yıkıcı depremlere yol açmaktadır (3).

Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’nın oluşturduğu depremlerle deniz kıyılarında tsunamileri, heyelanları ve bir bölümü halen aktif olan volkan püskürmeleriyle (İtalya, Yunanistan, Endonezya) bölgesel tehlikeler yaratarak, küresel jeodinamik tehlike ve risklerin değerlendirmesinde önemli bir yer tutar.

Şekil 1:
a) Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’nın coğrafi konumu (noktalı çizgiyle gösterilen alan) ve kuşak içerisindeki ülkeler (4). Kuşağın genişlikleri bölgesel olarak değişmekle birlikte ortalama 500 – 1.000 km’dir. Alpler yaklaşık 200-250 km genişliğindedir, Himalaya bölümü ise 1.000 km’yi aşmaktadır.
b) Alp – Himalaya Kuşağı ve yakın çevresinde 2000 – 2025 yılları arasında (26 yıl) oluşan ve büyüklükleri 5.0 ve daha fazla olan depremlerin merkez konumları (5).

Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’nda Yer Alan Ülkelerdeki Deprem Etkilerinin (2000 – 2025) Değerlendirilmesi

Avrupa’da Portekiz’in batısından başlayıp Endonezya’ya kadar ulaşan Alp – Himalaya Deprem Kuşağı üzerinde ve çok yakınında bulunan 34 ülke şunlardır: Portekiz, İspanya, Almanya, Fransa, İtalya, Cezayir, Fas, Bosna-Hersek, Sırbistan, Slovenya, Kuzey Makedonya, Karadağ, Arnavutluk, Bujlgaristan, Yunanistan, Türkiye, Gürcistan, Ermenistan, Azerbeycan, Suriye, İran, Irak, Afganistan, Pakistan, Tacikistan, Türkmenistan, Hindistan, Çin, Nepal, Butan, Bengladeş, Myanmar, Endonezya. Alp – Himalaya Deprem Kuşağı üzerinde ve yakın çevresindeki bu ülkelerin 2000 – 2025 yılları arasındaki 26 yılda maruz kaldıkları çeşitli büyüklükteki depremlerin etkileri nedeniyle oluşan can kayıpları ve hasarların ekonomik maliyetinin grafik analizi yapılmıştır. Veriler EM – DAT (6) kurumuna ait WEB portalından alınmıştır. Bazı ülkeler için can kaybı ve hasar rapor edilememiştir.

EM – DAT veri tabanından elde edilen bilgilere dayanarak, Alp – Himalaya Deprem Kuşağı üzerindeki ülkeler için 2000-2025 yılları arasındaki toplam can kaybı (Şekil 2), toplam ekonomik kayıp (Şekil 3) ve yıllık ekonomik kayıp (Şekil 4) değerleri grafiklerle gösterilmiştir.

Şekil 2: Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’ndaki depremlerin 2000 – 2025 yılları arasında neden olduğu toplam can kaybı değerleri. Kırmızı renkli değer Türkiye’ye aittir.

Şekil 3: Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’ndaki depremlerin 2000 – 2025 yılları arasında neden olduğu toplam ekonomik kayıp değerleri (ABD Doları). Kırmızı renkli değer Türkiye’ye aittir.

Şekil 4: Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’ndaki depremlerin 2000 – 2025 yılları arasında neden olduğu ekonomik kaybın yıl bazında değerleri (ABD Doları). Kırmızı renkli değer Türkiye’ye aittir.

Şekil 5: Alp – Himalaya Deprem Kuşağı’ndaki 34 ülkenin 2000 – 2025 yılları arasında maruz kaldığı deprem kaynaklı ekonomik kaybın kişi başına ABD Doları cinsinden değerleri. Kırmızı renkli değer Türkiye’ye aittir.

Genel Değerlendirme

2000 – 2025 yılları arasında Alp – Himalaya Deprem Kuşağı üzerinde olan depremlerden olumsuz etkilenen 34 ülke arasında Türkiye en fazla can kaybı sıralamasında dördüncü sırada, toplam ve yıllık ekonomik kayıp sıralamasında Çin’den sonra ikinci sırada ve kişi başına düşen yıllık ekonomik kayıp sıralamasında ise Hırvatistan’dan sonra ikinci sıradadır. Son 26 yıllık ortalamaya göre mevcut nüfusumuzda kişi başına deprem kaynaklı ekonomik kayıp yılda ortalama 1.200 ABD Doları civarındadır.

Bu yıl 27’nci yılını geride bıraktığımız 17 Ağustos 1999 büyük deprem afetinin sonrasında ülkemizi sarsan ve büyük kayıplara neden olan depremlerin son 26 yıllık istatistik sonuçları, Türkiye’nin deprem kaynaklı can kayıplarını ve olumsuz ekonomik etkilerini azaltma konusunda daha fazla çaba sarfedilmesi gerektiğini göstermektedir.

Yerleşim alanlarının seçimi, riskleri azaltmaya odaklanması gereken imar ve planlama uygulamalarının ve depreme dayanıklı yapı üretimi ve denetimi süreçlerinin bilim, teknik ve yetkinlik ölçütleri kapsamında yönetilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede, mevcut mevzuatta ve yerel / merkezi yönetim örgütlenmesinde, deprem başta olmak üzere doğa kaynaklı tehlikelerin afetlere dönüşmesine neden olan eksiklikleri giderecek düzenlemeler ivedilikle yapılmalıdır (7, 8).

Kaynaklar: