İçindekiler
8 Ekim 2026 tarihinde İstanbul’un Maltepe ilçesinde yedi katlı bir binanın alt üç katında meydana gelen göçme sonucunda beş vatandaşımız hayatını kaybetti. Herhangi bir deprem yaşanmadan meydana gelen bu olay, ülkemizdeki yapı stokunun güvenliğinin bir kez sorgulanmasına neden oldu.
Yaşanan bu acı olayın ardından kamuoyunda benzer sorular sorulmaya başlandı: Bir bina deprem olmadan neden çöker? Yıllardır kullanılan bir yapı nasıl bir anda göçebilir? Daha da önemlisi, böyle bir tehlike önceden belirlenemez mi?
Bu soruların cevaplarını bulabilmek için öncelikle binaların nasıl ayakta durduğunu bilmek ve taşıyıcı sistemlerin hangi koşullarda güvenliğini kaybedebileceğini anlamak gerekir.
Bir Yapı Neden Deprem Olmadan Göçer?
Binalar yalnızca deprem, şiddetli rüzgâr veya benzeri yıkıcı etkiler altında değil, normal kullanım koşullarında da taşıyıcı sistemlerinin yetersiz kalması sonucunda göçebilir. Bir yapının taşıyıcı sistemi; döşemeler, kirişler, kolonlar, perdeler ve temeller gibi birbirleriyle etkileşim içerisinde çalışan elemanlardan oluşur. Yapıya etkiyen yükler, bu elemanlar aracılığıyla belirli bir düzen içerisinde zemine aktarılır. Bu yük aktarımının herhangi bir aşamada kesintiye uğraması veya taşıyıcı elemanlardan birinin kendisine aktarılan yükü karşılayamaması, yapının güvenliğini tehlikeye atabilir.
Göçmeye neden olabilecek başlıca etkenler arasında yetersiz taşıyıcı sistem tasarımı, düşük malzeme dayanımı, uygulama hataları, zaman içerisinde meydana gelen malzeme bozulmaları, temel ve zemin problemleri ile yapıya sonradan yapılan kontrolsüz müdahaleler bulunmaktadır.
Örneğin başlangıçta belirli bir kat sayısına göre tasarlanmış bir binaya sonradan kat ilave edilmesi, yalnızca mevcut kolonlara aktarılan düşey yükleri artırmakla kalmaz; yapının deprem davranışını ve temel sistemine aktarılan etkileri de belirgin bir şekilde değiştirir.
Benzer şekilde, konut olarak tasarlanan bir binanın kullanım amacı değiştirilerek hastaneye çevrilmesi, yapıya ağır ekipmanların yerleştirilmesi, daha geniş mekanlar için taşıyıcı elemanların kaldırılması, kolon kesilmesi veya kesitlerinin azaltılması da başlangıçta öngörülmeyen zorlanmalara neden olabilir. Burada özellikle vurgulanması gereken husus, bir yapının uzun yıllardır ayakta duruyor olmasının, o yapının yeterli güvenliğe sahip olduğunu tek başına kanıtlamadığıdır.
Göçme Aniden mi olur?
Bir binanın saniyeler içerisinde göçmesi, bu göçmeye neden olan sorunların da o anda ortaya çıktığı anlamına gelmez. Taşıyıcı sistemlerdeki bazı yetersizlikler, uzun yıllar boyunca herhangi bir belirgin hasara yol açmadan varlığını sürdürebilir. Malzeme dayanımının yetersiz olması, donatı korozyonu, zemindeki oturmalar veya taşıyıcı elemanlara yapılan kural dışı müdahaleler zaman içerisinde sistemin güvenlik düzeyini azaltabilir. Yapı, belirli bir süre boyunca üzerine etkiyen yüklerini taşımaya devam etse bile sistemde kritik öneme sahip bir elemanın taşıma kapasitesine ulaşmasıyla birlikte yük dağılımında önemli değişiklikler meydana gelebilir.
Örneğin bir kolonun taşıma kapasitesini kaybetmesi durumunda, bu kolon tarafından taşınan yüklerin komşu taşıyıcı elemanlara aktarılması gerekir. Ancak diğer elemanlar bu ilave yükleri karşılayacak yeterli kapasiteye sahip değilse yerel bir hasar oluşabilir. Şayet bu hasar zincirleme bir yük kaybına dönüşürse, yapının daha geniş bir bölümünü etkileyerek göçmeye dönüşebilir.
Mühendislikte ilerleyici göçme olarak adlandırılan bu davranış, taşıyıcı sistem bütünlüğünün ve yük dağılım yollarındaki düzenin önemini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla göçmenin ani gerçekleşmesi ile göçmeye yol açan yapısal sorunların ani gelişmesi birbirinden çok farklı durumlardır. Bununla birlikte bazı göçme mekanizmaları, özellikle gevrek (kırılgan) davranış gösteren taşıyıcı elemanlarda, önceden fark edilebilir ve gözle görülebilir belirgin deformasyonlar oluşmadan da gelişebilir.
Yapılar Göçme Öncesi Belirti Verirler mi?
Yapı güvenliği konusunda toplumda en çok merak edilen sorulardan biri, bir binanın göçmeden önce uyarı işaretleri gösterip, göçme öncesi bize bir mesaj verip vermediğidir. Bazı durumlarda taşıyıcı sistemde meydana gelen hasarlar gözle görülebilir belirgin belirtiler oluşturabilir. Kolon ve kirişlerde gelişen derin çatlaklar, beton örtüsünün dökülmesi ve donatıların açığa çıkması, donatı korozyonu, döşemelerde aşırı sehim (çökme) oluşması, yapıda gözle fark edilebilir eğilmeler veya deformasyonlar bu belirtiler arasında sayılabilir.
Özellikle zaman içerisinde genişleyen çatlaklar, ani olarak ortaya çıkan deformasyonlar ve taşıyıcı elemanlarda meydana gelen kırılma veya parçalanmalar dikkatle değerlendirilmelidir. Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Her çatlak yapısal bir tehlikeye işaret etmediği gibi, bir binada çatlak bulunmaması da o binanın güvenli olduğunu göstermez. Örneğin sıva veya bölme duvarlarda meydana gelen bazı çatlaklar taşıyıcı sistem açısından önemli olmayabilirken, kolon veya kirişlerde oluşan belirli çatlak türleri ciddi yapısal problemlerin göstergesi olabilir. Çatlağın bulunduğu yer, doğrultusu, genişliği, zaman içerisindeki değişimi ve taşıyıcı sistemle olan ilişkisi bir bütün olarak birlikte değerlendirilmelidir.
Diğer taraftan bazı taşıyıcı sistem yetersizlikleri, özellikle eksik ve yanlış donatı detaylandırması, beton dayanımındaki veya bağlantı bölgelerindeki eksiklikler, yalnızca dışarıdan yapılan gözlemlerle belirlenemeyebilir. Bu nedenle yapı güvenliğinin yalnızca gözle görülebilen hasarlar üzerinden değerlendirilmesi doğru değildir.

Daha Fazla Risk Altında Olan Yapılar Hangileridir?
Bir binanın güvenliğini yalnızca yapım yılına bakarak değerlendirmek hem mümkün değildir hem de mühendislik açısından doğru bir yaklaşım değildir. Bununla birlikte yapının inşa edildiği dönemde geçerli olan tasarım kuralları, kullanılan malzemeler, yapım kalitesi ve denetim koşulları önemli göstergelerdir.
Özellikle eski deprem yönetmeliklerine göre tasarlanmış ve günümüz mühendislik esasları bakımından yetersiz detaylandırmaya sahip yapıların dikkatle incelenmesi gerekir. Bunun yanında sonradan kat ilavesi yapılmış, taşıyıcı elemanları değiştirilmiş, kullanım amacı değiştirilerek yükleri artırılmış veya ciddi korozyon ve malzeme bozulmalarına maruz kalmış binalar da öncelikli değerlendirme gerektirebilir.
Yakın geçmişte yaşadığımız Maraş depremlerinde de yıkılan binaların çoğundaki gibi zemin katları ticari amaçlarla kullanılan ve üst katlarına göre daha az rijitliğe sahip olan binalarda ise yumuşak veya zayıf kat düzensizlikleri bulunabilir. Bu tür düzensizlikler özellikle deprem etkileri altında önemli riskler oluşturabilmektedir. Ancak bu istenmeyen durumlardan herhangi birinin yapıda bulunması, tek başına binanın göçeceği veya olası bir depremde hasar alacağı anlamına gelmez. Bunlar, yapının ayrıntılı mühendislik incelemesine ihtiyaç duyulabileceğini gösteren başlıca unsurlardır. Benzer şekilde yalnızca binanın eski olması da onun mutlaka güvensiz olduğu sonucunu doğurmaz. Esas olan, yapının mevcut taşıyıcı sistem kapasitesinin ve maruz kaldığı etkilerin güncel mühendislik yöntemleriyle değerlendirilmesidir.
Göçme Riski Önceden Belirlenebilir mi?
Günümüzde mevcut yapıların güvenliğinin değerlendirilmesine yönelik çok sayıda mühendislik yöntemi ve yaklaşımı bulunmaktadır. Bu süreç genellikle yapının mevcut durumunun incelenmesiyle başlar. Mimari ve statik projelerin temin edilmesi, taşıyıcı sistem geometrisinin belirlenmesi, yapının projesine uygun olarak yapılıp yapılmadığının kontrolü, mevcut hasarların tespit edilmesi ve yapıya sonradan yapılan müdahalelerin araştırılması önemli ilk adımlardır.
Sonraki adımda beton dayanımının belirlenmesi, donatıların adet ve özelliklerinin incelenmesi, zemin ve temel koşullarının değerlendirilmesi gibi çalışmalar gerçekleştirilir.
Elde edilen bilgiler doğrultusunda hazırlanan yapısal üç boyutlu yapısal analiz modelleriyle taşıyıcı sistemin farklı yükleme koşulları altındaki davranışı incelenebilir.
Ancak burada iki kavramın birbirinden ayrılması gerekir:
- Bir yapının deprem performansının değerlendirilmesi ile normal kullanım koşullarında taşıma güvenliğinin araştırılması aynı şey değildir.
- Deprem performansı değerlendirmesi, yapının deprem etkileri altındaki beklenen davranışına odaklanırken; düşey yükler altındaki güvenlik değerlendirmesi, taşıyıcı elemanların mevcut yükleri güvenli biçimde taşıyıp taşıyamadığını araştırır.
Bu değerlendirmeler birbirini tamamlayan ancak farklı mühendislik sorularına cevap veren çalışmalardır. Ayrıca hiçbir mühendislik incelemesinin bir binanın hangi gün veya saatte göçeceğini kesin olarak belirleyebileceği de unutulmamalıdır. Amaç, yapının mevcut güvenlik düzeyini (performansını) ortaya koymak, yapıyı göçmeye götürebilecek önemli yetersizlikleri belirlemek ve gerekli önlemlerin zamanında alınmasını sağlamaktır.
Bina Sakinlerinin Rolü
Yapı güvenliğinin sağlanmasında yalnızca mühendislerin ve kamu kurumlarının değil, bina sahiplerinin ve kullanıcılarının da önemli sorumlulukları bulunmaktadır.
Öncelikle taşıyıcı sistem elemanlarına mühendislik değerlendirmesi yapılmadan müdahale edilmemelidir. Kolon veya kirişlerin kesilmesi, döşemelerde kontrolsüz boşluklar açılması, yeni katlar eklenmesi veya yapının kullanım yüklerinin önemli ölçüde artırılması ciddi güvenlik problemlerine neden olabilir.
Mevcut binalarda belirgin hasarların ortaya çıkması durumunda ise bu belirtilerin yalnızca yüzeysel onarımlarla kapatılması yerine nedenlerinin belirlenerek gerekli önlemlerin alınması zaruridir. Özellikle kolon ve kirişlerde ani hasar, beton kopması, belirgin şekil değiştirme veya hızla ilerleyen çatlaklar gibi ciddi tehlike işaretleriyle karşılaşıldığında bina sakinlerinin güvenli bir alana uzaklaşması ve yetkili kurumlara haber vermesi önemlidir. Böyle durumlarda binanın kullanılmaya devam edilip edilemeyeceğine ilişkin karar, yetkili teknik değerlendirmeler doğrultusunda verilmelidir.
Bunun yanında, görünür bir hasar bulunmasa bile yapının geçmişi hakkında ciddi belirsizlikler veya taşıyıcı sistemine ilişkin şüpheler mevcutsa uzman mühendisler tarafından daha detaylı bir inceleme yapılması gerekebilir. Unutulmamalıdır ki yapı güvenliği, yalnızca bir deprem meydana geldiğinde gündeme gelmesi gereken bir konu değildir.
Sonuç: Güvenli Yapı, Sadece Ayakta Duran Yapı Değildir
Maltepe’de yaşanan acı olay, yapı güvenliğinin günlük yaşamımız açısından ne kadar önemli olduğunu bir kez daha göstermiştir. Bu olayın kesin teknik nedenleri, ilgili inceleme ve bilirkişi süreçlerinin sonuçları doğrultusunda değerlendirilebilir. Bununla birlikte olaydan bağımsız olarak mevcut yapı stokumuzun güvenliğinin araştırılması ve gerekli önlemlerin zamanında alınması gerektiği açıktır.
Bir binanın uzun yıllar boyunca kullanılmış olması, taşıyıcı sisteminin yeterli güvenliğe sahip olduğunun kanıtı değildir. Aynı şekilde görünür hasarların bulunmaması da yapının güvenli olduğunu göstermez.
Yapı güvenliği; doğru mühendislik tasarımı, uygun malzeme seçimi, nitelikli uygulama, etkin denetim ve kullanım süresince gerçekleştirilen gerekli kontrollerin bir bütün olarak ele alınması ile sağlanabilmektedir. Asıl hedefimiz, binaların neden çöktüğünü yalnızca bir felaketin ardından araştırmak değil, olası yapısal yetersizlikleri felakete dönüşmeden önce belirleyebilmektir. Çünkü güvenli yapı, yalnızca bugün ayakta duran değil, öngörülen etkiler altında yeterli güvenliği sağlayabilen yapıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Bir bina deprem olmadan neden çöker?
Binalar; yetersiz taşıyıcı sistem tasarımı, düşük beton dayanımı, uygulama hataları, donatı korozyonu, zemin ve temel problemleri veya taşıyıcı elemanlara sonradan yapılan kontrolsüz müdahaleler nedeniyle deprem olmadan da çökebilir.
2. Bir binanın göçmeden önce tehlike işaretleri verdiği nasıl anlaşılır?
Kolon ve kirişlerde derin çatlaklar, beton dökülmeleri, donatıların açığa çıkması, döşemelerde aşırı sehim ve yapıda belirgin deformasyonlar olası tehlike işaretleridir. Ancak her çatlak yapısal risk anlamına gelmediği gibi, görünür hasar bulunmaması da binanın güvenli olduğunu göstermez.
3. Eski binalar göçme açısından daha mı risklidir?
Bir binanın yaşı tek başına göçme riskini belirlemez. Ancak eski deprem yönetmeliklerine göre tasarlanmış, yetersiz malzeme ve işçilik kalitesine sahip, taşıyıcı sistemine müdahale edilmiş veya zaman içerisinde ciddi hasar görmüş yapıların mühendislik incelemesinden geçirilmesi gerekir.






