İçindekiler
Kentsel dönüşümü çoğu zaman afet risklerini bertaraf etme adına; yapı güvenliği, şehir planlaması, imar hakları ve adil bir dağılım üzerinden tartışıyoruz. Bu tartışma konularına; çevre dostu yapılar, akıllı şehir entegrasyonları ile sürdürebilir kentler nasıl yaratabiliriz konusunun da eklemesi, pek de uzak geçmiş sayılmaz. Oysa dünya, dönüşümün çevresel boyutunu çok daha uzun yıllardır konuşup uygulamaktadır. Global bağlamda kentsel dönüşüm, artık çok daha geniş bir çerçevede ele alıyor: Enerji, veri, kamusal alan kalitesi ve şehir davranışları birlikte düşünülüyor.
Peki dünyada, vatandaşın “her gün gelecek nesillere daha iyi bir dünya bırakması” adına atabileceği somut adımları var mı? Bu yaklaşımın en dikkat çekici örneklerinden biri, İngiltere merkezli bir teknoloji olan Pavegen sistemi. Pavegen, en yalın hâliyle şunu soruyor: Şehirde her gün milyonlarca insan yürürken ortaya çıkan enerjiyi neden boşa harcıyoruz?
Pavegen Nedir?
Pavegen; yaya hareketinden doğan kinetik enerjiyi elektrik enerjisine dönüştüren, aynı zamanda bu hareketi veri olarak kaydeden akıllı zemin teknolojisidir. Yürürken bastığımız her adım, aslında küçük bir mekanik enerji üretmektedir. Pavegen, bu enerjiyi özel olarak tasarlanmış zemin modülleri aracılığıyla toplar, elektrik üretir. Üretilen elektrik depolanarak şehrin altyapısında kullanılabilir hâle getirilir.
Pavegen’i sıradan bir “enerji üretim sistemi” olmaktan çıkaran asıl unsur, üretim + veri + kamusal farkındalık üçlüsünü aynı anda sunmasıdır.
Pavegen Teknik Olarak Nasıl Çalışır?
Basit olarak ifade etmek gerekirse; zemin modülü, adım atıldığında milimetre seviyesinde hareket etmekte olup bu hareket iç mekanizmayı tetikleyerek elektrik üretmektedir. Üretilen enerji genellikle; LED aydınlatma, yönlendirme panelleri, sensörler ve küçük elektronik sistemler için kullanılmaktadır.
Enerji miktarı tek bir adım için düşük olabilir; ancak yüksek yaya yoğunluğu olan alanlarda sistem anlamlı ve sürdürülebilir hâle gelmektedir. Bu nedenle Pavegen; bir sokak lambasını tümüyle beslemekten çok, kamusal alanları kısmen enerji üreten ve kendi kendine yeten sistemlere dönüştürmek için kullanılır.
Dünyadan Uygulama: Heathrow Havalimanı Örneği
Londra Heathrow Havalimanı Terminal 3’te uygulanan Pavegen sistemi, yoğun yaya akışını avantaja çeviren iyi bir örnektir. Bu uygulamada yolcu akışının yoğun olduğu koridorlarda Pavegen zeminleri kullanılmış olup adımlarla üretilen enerji; aynı alanın interaktif aydınlatılmasında değerlendirilmiştir. Böylece söz konusu alan şebekeden tamamen bağımsız küçük bir enerji ekosistemi hâline gelmiştir. Bununla beraber elde edilen veriler; günlük yaya sayısı, saatlik yoğunluk ve akış yönleri gibi verilere dönüşerek alan yönetimine katkı sağlamıştır.
Pavegen’in kullanıldığı farklı uygulamalar örnek olarak; Oxford Street / Bird Street- Londra, Washington DC -Kamusal alanlar, Tokyo- Geçici sergi alanları, Barselona – Akıllı şehir pilotları verilebilir. Hepsinde ortak olan; yüksek yaya yoğunluğu ve görünürlüğü ve kamusal farkındalık hedefi olan alanlar seçilmesidir.
Bu Model Kentsel Dönüşüm İçin Neden Önemli?
Türkiye’de kentsel dönüşüm projelerinde kamusal alanların varlığı ve şehirlerle olan bağlantısı, akıllı şehircilik kapsamında detaylı değerlendirilerek iyi kurgulanmalıdır. Pavegen gibi sistemler, dönüşüm alanlarında şu katkıları sağlar:
- Enerji Üreten Kamusal Alanlar: Yaya yolları, meydanlar ve geçiş alanları artık yalnızca tüketen değil, üreten unsurlar hâline gelir.
- Ölçülebilir Şehir Verisi: Yaya yoğunluğu verileri sayesinde; ticari alan planlaması, güvenlik, aydınlatma optimizasyonu, ulaşım bağlantıları daha sağlıklı yönetilir. Bu veriler; kamusal alan tasarımı, ticari alan planlaması, güvenlik ve aydınlatma stratejileri için son derece kıymetlidir. Kentsel dönüşüm projelerinde en çok eksik olan unsurlardan biri olan ölçülebilirlik, bu sayede somut verilerle sahaya inebilir.
- Toplumsal Farkındalık: Vatandaş, attığı adımın somut olarak bir çıktıya dönüştüğünü görür. Böylece; enerji, sürdürülebilirlik ve şehir bilinci soyut kavramlar olmaktan çıkar. Bu yönüyle dönüşüm projelerinde ekonomik olduğu kadar toplumsal bir değer de üretilmiş olur.
Bu yüzden Pavegen, klasik bir yenilenebilir enerji yatırımı gibi değil; akıllı şehir arayüzü gibi düşünülmelidir.
Türkiye’de Nerelerde Uygulanabilir?
Pavegen benzeri kinetik enerji sistemleri Türkiye’de özellikle şu alanlarda anlamlıdır:
- Metro ve tramvay girişleri
- Stadyum ve spor kompleksi çevreleri
- Sahil yürüyüş yolları
- Üniversite kampüsleri, sergi ve müze alanları
- Yeni kentsel dönüşüm alanlarının merkez meydanları
Buradaki amaç, tüm şehri bu sistemle beslemek değil; yüksek görünürlük ve yüksek yaya yoğunluğu olan noktalarda pilot uygulamalar geliştirme olmalıdır.
Kentsel Dönüşümde Yeni Sorular ve Çözümler Üretme Zamanı
Bugün artık kentsel dönüşüm için şu soruyu sormak zorundayız: “Yalnızca binaları mı yeniliyoruz, yoksa şehir davranışlarını da mı dönüştürüyoruz?”
Enerji üreten kaldırımlar, kendi kendine yanan ışıklar ve veriyle yönetilen kamusal alanlar; dönüşümün sadece mühendislik değil, medeniyet meselesi olduğunu gösteriyor.
Sonuç olarak, Pavegen örneği bize şunu net biçimde anlatıyor ki akıllı şehir uygulamaları için büyük santrallere gerek yoktur. Küçük ama doğru yerleştirilmiş sistemlerle, insan davranışı merkeze alınarak kurulmaktadır.
Türkiye’de kentsel dönüşüm, bu bakış açısıyla ele alındığında; şehirler yalnızca daha güvenli değil, daha bilinçli ve dirençli hâle gelecektir. En önemlisi de toplumsal farkındalıkta artışa sebep olarak vatandaş da kendini (sürecin olmazsa olmazı) somut bir paydaşı olarak görecektir.
