İçindekiler
Ülkemizde altmışlı yıllar sonrasında binaların büyük bir bölümü BETONARME KARKAS (BAK) dediğimiz yapı taşıyıcı sistemi ile üretilmiş / üretilmekte olup, bu sistem zor ve dikkatli olmayı gerektiren, hata kabul etmeyen bir sistemdir. Betonarme imalat işinin esas bileşenleri beton, kalıp ve donatıdan (inşaat çeliği) oluşur.
Betonarme, Betonarme Karkas, İnşaat Kalıbı Nedir?
Betonarme: Beton içinde inşaat çeliği (donatı) kullanmak suretiyle elde edilen yapı elemanıdır. Betonarme basınca dayanıklı ‘rijit’ bir malzeme olup, içinde kullanılan çelik vasıtasıyla esneme ve çekme özelliği kazandırılır.
Betonarme Karkas: Betonarme yapı elemanları ile gerçekleştirilen ve yapının iskeletini oluşturan yapı taşıyıcı sistemidir.
Kalıp: Akışkan hâldeki taze betonun içine döküldüğü, yapı elemanının planlanan şekli ve boyutunu almasını sağlayan, betonun yeterli sertliğini almasından sonra sökülen veya yerinde bırakılan destek unsurudur.
Betonarme Kalıp Sistemleri
Kalıplar, kullanıldıkları malzemeye göre ahşap, metal ve plastik şeklinde sınıflara ayrılırlar. ‘Kalıp sistemleri’ kullanım tekniklerine göre sınıflandırılmaktadır. Buna göre “çelik pano ve modüler sistem kalıp, klasik kalıp, tünel sistemi kalıp, brüt beton kalıp sistemi, kayar kalıp, tırmanan sistem kalıp” şeklinde sınıflara ayrılırlar. En yaygın ve ekonomik olarak kullanılan sistem, ‘klasik kalıp sistemidir’.
Bina inşaatlarında yaygın olarak kullanılan sistemler şunlardır:
Çelik Pano ve Modüler Sistem Kalıp: İnşaatlarda birçok kez kullanılabilmesi ekonomik açıdan avantajı olup, bu uygulama sistemi zaman tasarrufu ve betonarme yüzeylerinin pürüzsüz olmasını sağlarlar.
Kayar Kalıp ve Tırmanan Kalıp Sistemleri: Genellikle kesintisiz betonarme ve güvenlik istenen yüksek yapılarda kullanılır (Silolar, yüksek baca inşaatı vb.)
Tünel Kalıp Sistemi: Toplu konut gibi büyük ölçekli işlerde kullanılmaktadır. Örneğin, TOKİ’nin konut inşaatlarında genel olarak ‘Tünel Kalıp Sistemi’ uygulaması yaygındır. Bu sistemin avantajları; kolon ve döşemenin birlikte dökülmesi ile betonarmenin ulaştığı monolitik ve kompakt yapı, hız nedeni kazanılan zaman faktörü, daha az sıva kullanımı, daha az işçilik hatası, deprem güvenliği gibi avantajlar sıralanabilir. Tünel Kalıp Sisteminin dezavantajı ise maliyetinin yüksek olmasıdır.
Brüt Beton Kalıp Sistemi: Betonarme yüzeylerin kalıptan çıktığı hâliyle kullanımını sağlar. Betonda küçük çaplı agrega kullanılırsa yüzey adeta bir mobilya görüntüsü yansıtır. Ahşap, metal malzemeyle yapılır, kaliteli kalıp işçiliği yapılmazsa ve doğru malzeme, düzgün ahşap yüzeyli brüt beton kalıbı kullanılmazsa doğru sonuç alınamaz. Kullanılan kalıp ve betonun özelliklerinden dolayı sıva kullanımı gerektirmez. İstenirse kabartmalı, desenli vb. yapılabilir.
Klasik Kalıp Sistemi: Genel olarak betonarme yüzeylerin oluşturulmasında bu sistem yaygın olarak kullanılmaktadır. 5 / 10, 10 / 10 kesitli ahşap kereste ve ‘lata’ diye tabir edilen kalıp kerestesi ve yüzeysel ahşap keresteler kalıp sisteminin esasını teşkil eden malzemeler olup, ‘Playwood’ diye tanımlanan malzemenin kullanımı da oldukça yaygındır. Playwood hem iş akışını hızlandıran hem de betonarme yüzeyin düzgün çıkmasını sağlayan çok önemli bir kalıp malzemesidir. Ayrıca, galvanizli demirden imal edilen ve ‘Teleskopik Dikme’ denilen ayarlanabilir ayaklar, kalıpta taşıyıcı dikmeler olarak kullanılmaktadır.
İnşaat işlerinde, kalıp ve taşıyıcı iskele uygulamaları; Türk Standartları, 4708 sayılı Yapı Denetim Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, 3194 sayılı İmar Kanunu ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Bina İnşaatlarında Kullanılacak Ahşap ve Metal Esaslı Kalıpların ve Taşıyıcı Kalıp İskelelerinin Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları Hakkında Tebliğ‘i ile yönetilir.
Beton ve Beton Sınıfları
Beton çimento, su, agreganın (çakıl, kum, kırma taş) karıştırılmasıyla elde edilen, plastik hâldeyken istenilen şekil verilebilen, basınç gerilemelerine karşı yüksek dayanımı olan bir yapı malzemesidir. İyi bir kalıp malzemesi ve kalıp işçiliği ile kullanılan hazır beton, betonarme yapı elemanının oluşturulmasında çok önemli rol oynar. Beton Sınıfı dediğimiz ifade, “Karakteristik Silindir Basınç Dayanımıdır”. Beton C14-C18-C20-C25-C30-C35… C70 gibi sınıflara ayrılır. Ülkemizde klasik ve yaygın olarak kullanılan beton sınıfı C30 olup, 30 MPa (megapakal) karakteristik silindir, 37 MPa (N/mm2) karakteristik küp basınç dayanımına sahiptir. Bunun anlamı, betonun 1 cm2 sinin yaklaşık olarak 300 kg basınca dayanabilmesidir.
İyi bir beton içindeki çeşitli çapta olan danelerin belirli bir oranda olması gerekmektedir. Beton malzemesi içerisindeki farklı dane boyutlarının ve bu boyutların yüzdesel dağılımlarının istatistiksel analizine “granülometri” denilmekte olup, grafik eğrisi şeklinde gösterilmektedir. Granülometri eğrisinin istenilen ölçütleri sağlaması, beton kalitesiyle doğru orantılıdır.
İnşaat işlerinde, beton ve betonarme uygulamaları; Türk Standartları (TS 500 ve ilgili diğer Türk Standartları), 4708 sayılı Yapı Denetim Kanunu, Türkiye Deprem Yönetmeliği; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın ilgili genelgeleri ve ilgili teknik şartnameler, 3194 sayılı İmar Kanunu ile yönetilir.
Beton ve Kalıp İşlerinde Dikkat Edilecek Hususlar
- Ahşap kalıp malzemesi, geçirgen ve su emiş gücü yüksek bir malzeme olup, beton dökümü öncesi kalıp temizliği ve ıslatma işinin yapılması şarttır.
- Kalıp işçiliği denge aletleri, terazi, nivo (kot farkını ölçen alet), teodolit ve benzeri ölçü aletleri ile yapılmalıdır.
- Kalıp sökme süreleri ilgili standart kitabında (TS 500) belirlenmiş olup, özel durumlar dışında belirtilen sürelerde kalıp sökümü yapılmalıdır. Kalıplar belli bir düzene göre sökülmeli, diğer katlarda aynı işlemlerde kullanılacak malzemeler sınıflandırılarak belirli bir düzene göre istif edilmelidir.
- Şantiyede donatı kalitesi ve donatı çap kontrolleri tetkik edilmeli, uygun çelik numunelerinin laboratuvarda analizleri yapılmalıdır.
- Donatı işçiliği ve donatının statik projeye uygun olarak yapılıp yapılmadığı sürekli kontrol edilmelidir.
- Beton döken usta ve işçilerin işi kolaylaştırmak adına betona su katma eğilimleri vardır. Oysa beton dökülürken ya da şantiyeye taşınırken kesinlikle su verilmemelidir ve katkı malzemesi kullanılmamalıdır. Betona ne kadar su katılırsa o oranda basınç mukavemetini kaybedecektir.
- Donmuş zemin üzerine beton dökülmez, iklim şartları (sıcaklık, yağmur, kar vb.) gözetilir. Yüksekten beton dökülmez, vibratör kullanılmadan asla beton dökülmemelidir. Aynı alana iki kez vibratör tutulmaz. Beton aşırı soğuk ve sıcağa maruz kalmamalı yeterince sulama ve kür işlemi yapılmalıdır.
- Beton dökülmeden donatı kontrolleri yapılmalı, donatının doğru bağlanmış olmasına ve donatı pas paylarına dikkat edilmeli; tesisat giderlerinin, elektrik hatlarının, topraklama ve mekanik alt yapının döşenip döşenmediği mutlaka kontrol edilmelidir.
- Şantiyeye gelen betonun sınıfı ve kalitesi, ilgili belgelerle (beton santralinin garanti hükümlerini kapsayan belgeleri, irsaliyeler, makbuz vb.) kontrol edilmelidir. Betonun transmikserlerde fazla kalmaması gerekmektedir (En fazla 2-2,5 saat). Şantiyeye gelen betondan alınan numunelerin öncelikli olarak laboratuvarlara gitmesi sağlanmalıdır. Bir kısım beton numunesinin şantiyede bırakılarak, şantiye şartlarına (Atmosfer, iklim koşulları, sıcaklık farkı vb.) göre oluşan basınç dayanımının anlaşılması için daha sonra laboratuvara gönderilmesi de tatbik edilen bir usuldür.
- Hazır beton firması ile sürekli irtibat hâlinde olmalı, şantiyede gerekli koşullar hazırlanmalı, yol ve çevre güvenliği ile ilgili tedbirler alınmalı, iklimsel koşulları takip etmek adına meteorolojiyle irtibat sağlanmalıdır.
- Kalıp açıldıktan sonra segragasyon nedeniyle beton üzerinde boşluklar, çatlaklar ve kırılmalar görülmesi hâlinde derhal takviyeli tamir harçlarıyla gereken işlem yapılmalıdır.
