İçindekiler
Mayın Tarlasında Yaşamlar: İklim Krizi ve Orman Yangınları
Günümüzde toplum olarak ne yazık ki iklim krizinin, doğal afetlerin etkileri ve sonuçlarını derinden hissederek yaşıyoruz. Her gün daha bir öncekinin acısı henüz tazeyken, yeni sorunlarla yüzleşmek zorunda kalıyoruz. En acısı da zarar verenin bu doğal afetler değil de kişilerin ihmal ve sorumsuzluklarının olması gerçeğiyle yüz yüze kalmak aslında.
Dünyadaki ekonomik, sosyokültürel, politik ve bireylerin bilinçsizlikleri gibi sorunlara bir de belirttiğim üzere doğal afetlere karşın hazırlıksız yakalanmak adeta bir mayın tarlasında yaşamaya çalışmaya benziyor. Her birimizin her an her yerde yaşaması muhtemelen aklımıza dahi gelmeyen daha birçok şehircilik sorunlarını yaşamaya, bunlarla baş etmeye devam edeceğiz. Ne zaman ki görev bilincimiz “doğaya rağmen değil de doğaya uyumlu” olacak, işte o zaman bu sorunları sorun olarak görmekten çıkacağız. Ve bizlerin görevi de tam bu noktada; o zaman kadar umudu yitirmeyip çalışmalarımıza devam etmek…
Her yaz olduğu gibi ülkemizde orman yangınları ile yanıyoruz. Türkiye’nin batı kıyılarında art arda çıkan orman yangınları (Çeşme, Şarköy, Çanakkale) iklim değişikliği, kuraklık ve yetersiz önleme sistemlerinin etkisini bir kez daha gösterdi. Bu çalışma, dünyadaki başarılı sistemleri, Türkiye’deki mevcut uygulamaları ve yapılması gerekenleri özetlemektedir. İşte yazımın konusu tam da burada başlıyor. Sormadan edemiyorum: Ülkemizde yıllardır yaşadığımız bu yangınlara önlem alınamaz mıydı, gerçekten imkânsız mı bu yangınları önlemek? Dünyadaki başarılı örnekler neler?
Akıllı Şehir Teknolojileri ve Dijital Çözümler
Bu konuda yardımımıza yetişecek en önemli sistem akıllı şehir uygulamalarıdır. Yangın tehdidiyle mücadele için akıllı şehir teknolojileri ve dijital çözümler, erken uyarı sistemlerinden yangın sonrası iyileştirme süreçlerine kadar geniş bir yelpazede kullanılabilir. Peki bu uygulamalar neler olabilir?
Erken Uyarı ve İzleme Sistemleri
Erken uyarı ve izleme sistemleri ile akıllı sensör ağları kurulabilir. Bu sistemle ısı, duman ve gaz sensörleri orman içine yerleştirilerek sıcaklık artışı ve yanma belirtileri tespit edilebilir. Sensörler LoRaWAN gibi düşük enerji tüketimli ağlarla merkeze veri iletebilir. Yine bir diğer akıllı şehir teknolojileri olan uydu tabanlı gözlemlerle anlık sıcaklık haritaları oluşturularak riskli bölgeler tespit ve takip edilebilir. Ülkemizde de uygulaması olan akıllı kameralar ve drone teknolojisi ile yapay zeka destekli kameralarla duman tanıma sistemleri kurulabilir. Termal kameralı dronelar ile erişilemeyen alanlarda gözlem ile erken müdahale yapılabilir.
Yangın Öncesi Risk Analizi ve Önleme
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) bu ihtiyacı giderecektir. Orman yoğunluğu, bitki örtüsü tipi, eğim gibi faktörlerle yangın risk haritaları hazırlanıp akıllı haritalama ile öncelikli müdahale alanları belirlenebilir. İklim verisi entegrasyonu ile rüzgar, nem, sıcaklık gibi meteorolojik verilerle yangın çıkma olasılığına göre uyarı seviyeleri oluşturulabilir. Bununla beraber yapay zekâ ile yangın yayılım senaryoları modellenebilir. Dijital yangın şeritleri ile yangının yayılmasını önlemek için önceden belirlenmiş dijital yangın bariyerleri, akıllı tarım makineleriyle uygulanabilir.
Müdahale ve Tahliye Yönetimi
Bunun için yine yapay zekâ destekli karar destekleri oluşturulabilir. Bu bağlamda örneğin; hangi bölgeye kaç araç / müdahale gönderileceği otomatik olarak önerilir. Tahliye yolları ve kaçış güzergâhları gerçek zamanlı trafik analizleriyle yönlendirilir. Akıllı müdahale araçları ile örnek olarak; İHA’lar yangın alanını görüntüler, veriyi merkeze iletebilir ya da insansız hava araçlarından su salınımı gibi otomatik yangın söndürme sistemleri geliştirilebilir.
Toplum Katılımı ve Bilgi Paylaşımı
Sürecin bir diğer olmazsa olmaz parçasıdır. Erken uyarı mobil uygulamaları ile yerel halka yangın riski, tahliye talimatları ve uyarılar gönderilmelidir. Acil durum butonları oluşturularak kullanıcılar ihbarda bulunabilmelidir. Vatandaşlardan gelen anlık fotoğraf ve video verileri, yapay zekâ ile yangın tespiti için işlenebilir.
Yangın Sonrası Yeniden Yapılanma
Yeniden yapılanma sürecinde uydu ve drone verisiyle yanan alanların büyüklüğü otomatik hesaplanabilir. Akıllı tarım ve ormancılık teknikleri ile yeniden ağaçlandırma planlaması yapılabilir.
Dünya’daki Başarılı Uygulamalar
Öncelikle belirtmeliyim ki ülkemizde ve tüm dünyada yangınla mücadele için geliştirilmiş işe yarar sistemler bulunmaktadır. Ancak bu demek değildir ki bu sistemler riski tamamen bertaraf edecektir. Geçtiğimiz yıllardaki Avustralya yangını ve ABD’de yaşanan yangın felaketleri bunun en net kanıtıdır. Burada önemli olan bu tür felaketlerin sadece meydana geldiği ülkede değil tüm dünya ekosisteminde derin yaralar bıraktığının fark edilmesidir. Bu bir küresel sorun olup çözümü de bu yönde küresel boyutta olmalıdır.
- Avustralya – AFMS (Australian Fire Management System)
AFMS, yangın öncesi, sırası ve sonrası için kapsamlı bir sistem sunar. Yapay zekâ ve meteorolojik veriler ile yangının çıkma olasılığı analiz edilir. Uydular ve gözlem kuleleriyle anlık veri toplanır. Bu sistem, yangının yayılma yönünü önceden tahmin edebilir ve risk altındaki alanlara müdahale ekiplerini yönlendirir.
- İspanya – Silvanet (Dryad Networks)
Silvanet, ormanlık alanlara yerleştirilen IoT sensörleri sayesinde sıcaklık, nem, duman ve gaz seviyelerini gerçek zamanlı izler. LoRaWAN ağı üzerinden veriler kontrol merkezine iletilir. Yangın algılandığında yerel birimlere otomatik alarm verilir. Tespit süresi genellikle 10 dakika içindedir.
- ABD (Kaliforniya) – ALERTWildfire
Kaliforniya’da kurulu olan ALERTWildfire sistemi, 1000’den fazla kamerayla ormanları sürekli izler. Kameralar yapay zekâ desteklidir ve dumanı veya ani sıcaklık artışını algılayarak merkezle iletişime geçer. Veriler kamuya açık haritalarda gösterilir ve yangının yönü tahminlenerek müdahale öncesi planlama yapılır.
- Kanada – FireSmart Canada
FireSmart, toplum temelli bir önleme stratejisidir. Bireylerin ev çevresinde bitki örtüsünü azaltmaları, yangına dayanıklı bina malzemeleri kullanmaları ve afet planı oluşturmaları teşvik edilir. Aynı zamanda gönüllü yangın ekipleri ve mahalle iletişim sistemleri de desteklenmektedir.
- Yunanistan – DRYADS (AB Destekli)
DRYADS, Avrupa Birliği destekli bir orman yangını önleme projesidir. Termal drone’lar, hava durumu istasyonları ve yapay zekâ destekli analizler ile yangınlar önceden tahmin edilir. Uygulama, bölge halkını mobil uyarılarla bilgilendirir ve dijital afet planlarını devreye alır.
Türkiye’deki Mevcut Uygulamalar
- Uydu ve İHA Takibi – Orman Genel Müdürlüğü
Orman Genel Müdürlüğü (OGM) yangın riski taşıyan bölgeleri gözetlemek için sınırlı sayıda İnsansız Hava Aracı (İHA) kullanmaktadır. Bu İHA’lar yangın çıktıktan sonra bölgeyi gözlemlemek, yayılımı analiz etmek ve müdahale ekiplerine bilgi vermek için kullanılır. Ayrıca meteorolojik ve uydu verileriyle desteklenen bir risk tahmin modeli mevcuttur ancak sistem henüz gerçek zamanlı ve yaygın değildir.
- ALO 177 – Yangın İhbar Hattı
ALO 177, Türkiye’de vatandaşların orman yangınlarını ihbar edebildiği ücretsiz telefon hattıdır. Bu sistem, vatandaş duyarlılığına dayalı olarak çalıştığı için teknolojik bir erken uyarı sisteminin yerini tam olarak tutamaz. Ancak hızlı geri bildirim mekanizması sayesinde bazı yangınlara erken müdahale edilmesini sağlar.
- Meteoroloji Genel Müdürlüğü – Hava Verileri
Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM), yangın riski yüksek olan dönemlerde sıcaklık, rüzgar, nem gibi verileri yayınlar. Ancak bu veriler genellikle teknik niteliktedir ve yerel yönetimlere / halka kolay anlaşılır biçimde sunulmaz. Yangın riski haritalarının görsel ve etkileşimli biçimde kamuya açılması önerilmektedir.
- Kara ve Hava Araçları ile Müdahale
OGM ve AFAD iş birliğiyle Türkiye’de helikopter, uçak, arazöz ve dozer gibi araçlarla yangınlara müdahale edilmektedir. Son yıllarda araç sayısı artırılmıştır. Ancak bu müdahale araçlarının veri destekli konumlandırılması ve yangın yayılım senaryolarına göre önceden yerleştirilmesi eksiktir.
Türkiye’deki Eksiklikler ve Çözüm Önerileri
Eksiklikler
Son yıllarda artan sıcaklıklar, kuraklık ve insan eliyle doğaya verilen zarar, orman yangınlarını daha sık ve yıkıcı hâle getirdi. Ancak Türkiye’de yangın yönetimi hâlâ büyük oranda ‘yangın çıktıktan sonra’ başlamaktadır. Bu da can ve doğa kaybını artırmaktadır.
Aşağıda yangın öncesi önleyici teknolojik temel eksiklikler özetlenmiştir:
– Gerçek zamanlı çalışan sensör ve erken uyarı sistemleri eksik durumdadır.
– Vatandaşlara açık mobil uyarı uygulaması bulunmamaktadır.
– Yangın yayılımını önceden tahmin eden yapay zekâ sistemleri kullanılmamaktadır.
– Vatandaşların yangın konusunda bilinçlendirme ve gönüllülük sistemleri yaygın değildir.
– Risk haritaları, tahliye planları ve anlık uyarılar kamuya açık değildir.
– Orman köyleri ve kırsal yerleşimlerde yangına dayanıklı yapılaşma hukuki zorunluluk değil, sadece teşvik düzeyindedir.
Her yıl binlerce dönüm ormanımız yanarken sadece ağaçlar değil; kuşların yuvaları, arıların kovanları, tilkilerin izleri, çocuklarımızın geleceği de kül oluyor. Bu yangınlar yalnızca doğayı değil, hepimizin kalbini yakıyor.
Çözüm Önerileri
Türkiye’nin ormanlarını sadece yangın çıktıktan sonraki çabamızla değil; akıl, teknoloji ve ortak vicdan ve bilinçle koruyabiliriz. İşte bu doğrultuda yazımın başında da detaylı belirttiğim önerilerimi özetlersek bazı yapısal ve teknolojik çözümler şunlar olabilir;
Sensör Ağları ve Erken Uyarı Sistemleri
Yangın çıkmadan önce sıcaklık, duman ve gaz seviyelerini algılayarak alarm veren IoT sistemleriniğn kurulması zorunlu olmalıdır.
Yapay Zekâ ve Veri Analitiği
Yangınların yönünü ve hızını önceden tahmin ederek müdahale planlarını optimize edecek sistemler geliştirilmeli ve zorunlu olmalıdır.
Yerel Gönüllü Ekipler
Köylüler ve vatandaşlar afet eğitimi alarak kendi bölgelerinin ilk savunma hattı olabilir.
Mobil Uygulamalar ve Toplum Uyarı Sistemleri
Vatandaşlara gerçek zamanlı bildirim gönderen sistemler yaygınlaştırılmalıdır.
Orman Köylerinde Dayanıklı Yapılaşma
Ahşap yerine taş ya da sıkıştırılmış toprak gibi yanmaz malzemelerin kullanımı teşvik edilmeli ve hatta zorunlu hâle getirilmelidir.
Açık Veri Politikası
Yangın riski haritaları, tahliye yolları ve müdahale planları şeffaf ve herkesin erişimine açık olmalıdır.
Bu topraklar sadece bizim değil; gelecek kuşakların da mirası. Bugünler de şu kaygıyı sıklıkla taşıyorum; “Çocukluk anılarımda kalan doğadaki mutluluğumu kendi çocuğum ve çocuklarımız yaşayamayacak”…
Ormanlarımızı korumak; sadece bir çevre meselesi değil, aynı zamanda bir vicdan ve mutlu gelecek nesil meselesidir. Her bir ağaç için, her bir can için harekete geçmeliyiz.
Kapatırken bir soru sormak istiyorum… Mayın tarlasında yaşayarak hayatta kalma çabası yerine her bir bireyin sadece kendi gelişimine odaklanabildiği bir dünyada yaşasak neler mümkün olabilirdi?
