Çarpışan Kıtalar ve Myanmar Depremi Bize Ne Söylüyor?

28 Mart 2025 tarihinde yerel saatle 12:50’de Myanmar’da 7.7 büyüklüğünde yıkıcı bir deprem olunca dikkatlerimiz o ülkeye yöneldi. Myanmar Hindistan’ın doğusunda yer almaktadır ve güney ve güneybatıda Andaman Denizi ve Bengal Körfezi’ne kıyısı vardır. Myanmar, Güneydoğu Asya Kıtası’ndaki en büyük, Asya genelinde ise 10’uncu büyük ülkedir. Nüfusu 60 milyon civarındadır.

28 Mart 2025 tarihinde Myanmar’da olan 7.7 büyüklüğündeki deprem, milyonlarca yıldır Hint Levhası (*) ile Avrasya Levhası arasında bir çarpışmanın (şekil – 1) sonucunda oluşan binlerce örneğinden yalnız biridir. 70 milyon önce Hint Okyanusu’nda kuzeye doğru hareket eden Hint Levhası 10 milyon yıl önce Avrasya Levhası’na bindirmiş (çarpmış) ve bugün Himalaya Dağı adını verdiğimiz ve dünyanın en yüksek tepelerine sahip devasa dağ sıralarını ve Tibet Platosu’nu oluşturmuştur.

Hint Levhası’nın kuzeye hareket hızı, bindirme sınırı boyunca 29 mm / yıl ile 36 mm / yıl arasında değişmektedir (şekil -1). Hint – Avrasya levhalarının bindirme sınırının uzunluğu doğu – batı yönünde 2.500 km civarındadır ve Himalaya Bindirme Sınırı (cephesi) adıyla anılır. Bu sınırın kuzeyinde Tibet Platosu yer alır ve levhaların çarpışması yeryüzünde çok karmaşık jeolojik yapılar oluşturmuştur.

Platonun batısında kuzey – güney doğrultusunda uzanan Süleyman Sıradağları’nın etekleri, doğuda Hint – Burma Yayı ve Hindistan’ın kuzeyinde doğu – batı doğrultusunda uzanan yapılar ile kendini göstermektedir. Tibet Platosu bir dizi büyük (>1000 km) doğu – batı yönlü, sol yanal, doğrultu atımlı fay tarafından kesilir. Bu bölgedeki sağ yanal, doğrultu atımlı faylar (sol yanal faylarla karşılaştırılabilir büyüklükte) Karakurum, Red River ve Sagaing faylarını kapsar.

Levhaların hareketleri sürmekte olup zaman zaman büyüklüğü 8’e varan büyük depremler bölgede büyük hasar ve can kayıplarına neden olmaktadır. Şekil – 2’de USGS (2025) kayıtlarına göre 1900 – 2025 yılları arasında Avrasya ve Hint levhaları çevresinde büyüklüğü 6.0 ve daha fazla olan 576 adet depremin dış merkez dağılımları görülmektedir.

Yoğun nüfus barındıran Güney Asya’da oluşan ve büyük kayıplara neden depremlere örnek olarak; Bihar’da 1934 yılında 8.1, Kangra’da 1905 yılında 7.5 ve Keşmir’de 2005 yılında 7.6 büyüklüğündeki depremler gösterilebilir. Son iki deprem, bugüne kadar Himalaya ve Tibet Platosu civarında olan depremler arasında en yüksek ölüm oranlarına neden olmuştur. Bu depremlerde toplamda 100.000’den fazla can kaybı olmuş ve milyonlarca kişiyi evsiz kalmıştır.

Deprem kayıtçılarıyla (sismograf) kaydedilen en büyük Himalaya depremi, 15 Ağustos 1950’de doğu Hindistan’daki Assam’da olmuştur. 8.6 büyüklüğündeki deprem Orta Asya’nın geniş bir bölgesinde yaygın olarak algılanmış ve dış merkezi çevresindeki köylerde büyük hasara neden olmuştur.

Myanmar’ı kuzey – güney doğrultusunda kesen ve bölgedeki en büyük faylardan biri olan Sagaing Fayı yılda 20 mm hızla hareket sağ yönlü doğrultu atımlı hareket eder. Sagaing Fayı, Sunda Levhası’nın Shan Platosu’nu sınırlayan doğu sınırını belirler. Bölgede yer alan tüm bu kırık ve faylar Hindistan ve Avrasya levhalarının süren bindirme hareketleriyle ilişkili kabuk kısalmasının sonucudur. Ters faylar kuzey – güney yönlerinde sıkışmaya, normal ve doğrultu atımlı faylar ise doğu – batı yönlerinde genişleme hareketlerine neden olur. Myanmar, en son 28 Mart 2025 tarihinde Mandalay bölgesindeki 7.7 büyüklüğündeki deprem gibi geçmişte çok sayıda yıkıcı depremlere maruz kalmıştır (şekil – 2, çizelge – 1).

Çizelge – 1: Myanmar ve çevresinde 1950-2025 yılları arasında büyüklükleri 8.6 ile 7.6 arasında değişen depremlerin listesi

Şiddeti 7’den Büyük Depremler Bölge Depremleridir

28 Mart 2025 depremi sırasında Sagaing Fayı’nın 200 km uzunluktaki bölümü hareket etmiş ve fay üzerinde 6 metre civarında kaymalar olmuştur. Fayın hareketiyle oluşan sarsma şiddetine ek olarak fayın geçtiği alanlarda bulunan yollar, köprüler ve diğer alt yapı unsurları önemli hasarlara uğramıştır. 7.7 büyüklüğündeki depremin maksimum hasar şiddeti 10 düzeyindedir.

Bu yazıyı yayına hazırladığım sıralarda (2 Nisan 2025) Myanmar’daki Sagaing Fayı üzerinde olan büyük depremle ilgili basın haberlerine göre can kaybı sayısı 3.000’i geçmişti. Bölgedeki yoğun nüfus ve gözlenen ağır hasar durumu göz önüne alındığında can kaybı sayısının daha da artabileceği olasılığı var. Çünkü, 7’den büyük depremler bölge depremleridir ve çok geniş alanlarda hasar ve can kaybına neden olurlar. Bunu en son ağır kayıplara neden olan 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş depremlerinde yaşamıştık. Deprem merkezine uzaklıklarına ve nüfuslarına göre bölgedeki şehirlerin bir bölümü çizelge – 2’de sıralanmıştır.

Çizelge – 2: 28 Mart 2025 Myanmar, Mandalay deprem merkezinin 70 km uzaklıktaki bazı şehirlere uzaklığı ve nüfusları.

Tayland’ın başşehri Bangkok, deprem merkezine 1.000 km uzakta olmasına rağmen oluşan önemli derecedeki hasarlar göz önüne alındığında (şekil – 3), Mandalay’a 70 km’den daha uzakta olan yerleşimlerdeki hasarın da önemli derecelerde olma olasılığı oldukça yüksektir. Önümüzdeki günlerde bu büyük depremin neden olduğu hasar ve can kayıpları ile ilgili bilgiler değişecektir.

28 Mart 2025 Myanmar Mandalay merkezli deprem, büyük depremlerin oldukça uzak alanlarda hasarlar yaratabilecek bölge depremleri olduğunu bize göstermiştir. Bunun yanında hareket eden faydan uzak bile olsa yapı üretiminde yetersiz mühendislik, malzeme ve denetim sorunları olan yerleşim alanlarında depremden yayılan sismik dalgaların yapılardaki hasarları bulup yıktığını ve acı sonuçlar oluşturduğunu bize yeniden hatırlatan bir deprem olmuştur.

(*) Yeryüzünde hareket eden kıtalar yer bilimlerinde “tektonik levha” olarak adlandırılır.