İçindekiler
Kısa Kolon Etkisi Nedir?
Kısa kolon etkisi; yapı taşıyıcı sistemlerinde hesapta olmayan, fazladan oluşan ‘kesme kuvveti’ etkisi olarak tanımlanır.
Kısa Kolon Etkisi Nasıl Oluşur?
Kısa kolon tesiri, tasarlanan ve statik hesaplarla tahkik edilen bina kolonlarının yüksekliği ile alakalı olmayıp, uygulama esnasında tasarım hilafında uygulanan serbest kolon yüksekliğidir.
Kolon serbest yüksekliği, tasarım dışı olarak ne kadar fazla kısaltılırsa deprem esnasında kolona etkiyen kesme kuvveti o kadar artar ve gevrek kırılma gerçekleşir. Bu bağlamda, proje tasarlanırken bu husus mutlaka gözetilmeli ve kolonların inşaatı esnasında asla proje dışı uygulamalara izin verilmemelidir.
Basit ve sayısal bir örnek vermek gerekirse;
Projede tasarlanan kolon yüksekliği 4.00 metre olsun. Depremin kolonda oluşturacağı olası toplam döndürme etkisi: 20 ton metre + 20 ton metre= 40 Mr üst +Mr alt= 40 t m olacak biçimde kolon tasarımı yapılsın.
Kolona etkiyen yük= M/L= 40 ton /4.00 metre= 10 Ton (en fazla 10 ton kapasiteli kolon tasarımı yapılmıştır).
Bu kez; kolonla temas edecek biçimde 3.00 metre yüksekliğinde, projede olmayan duvar örüldüğünü varsayalım (şekilde görüldüğü gibi). Kalan serbest kolon serbest boyu (Ln)= 4.00 – 3.00= 1.00 metre kalacaktır.
Bu kez kolona etkiyen yük= M/L= 40 ton/1 metre= 40 Ton
Örnekte görüldüğü gibi duvar örülmek suretiyle serbest kolon boyu proje dışı olarak 1.00 metreye düşürüldüğünde; 10 ton yük kapasiteli kolon, 40 ton (4 misli yük etkisi) yüke maruz kalmaktadır ki burada kolonun hasar görmesi kaçınılmazdır. Ancak, statik projelerin kısa kolon etkisine cevap verebilecek biçimde hesaplanıp / tasarlanması hâlinde, herhangi bir hasar oluşması söz konusu olmayacaktır. Bu hususta hesap ve uygulamalar “Türkiye Deprem Yönetmeliği” çerçevesinde yapılmalıdır.
Kısa Kolon Etkisine Sebep Olan Unsurlar
Öncelikle;
- Sanayi tesisleri, depo vb. gibi yapılarda sonradan yapılacak dolgu duvarlarıyla oluşturulacak bant pencereleri yapılması (konut ve ticari yapılarda da söz konusu olabilir),
- Kademeli bina temelleri ve kademeli inşaat uygulamaları,
- Asma katlar ve merdivenkovaları gibi bölgelerde yapılacak uygulamalar kısa kolon etkisi oluştururlar.
Kısa Kolon Etkisinin Önlenmesi
Kısa kolon etkilerinin önlenmesine yönelik alınacak bazı tedbirler şunlardır:
- Öncelikle bu etkinin oluşmamasına yönelik olarak kurallara uyan statik proje düzenlemesi,
- Yapılarda bant pencere yapılmasından kaçınılması,
- Bant pencere yapılacaksa duvar ve kolon arasında boşluk bırakılarak bu boşlukların elastik malzemeyle kapatılması,
- Türkiye Deprem Yönetmeliği’nde yer alan hususlara kesinlikle uyulması,
- Yapı elemanlarının tasarımlarının mümkün olduğunca simetrik ve eşit boyutlarda yapılmasına özen gösterilmeli ve gerekirse kolon ve perde boyutları / donatı miktarları ihtiyaca uygun olarak arttırılmalı,
- Asma kat ve kademeli temel yapılmasından kaçınılmalı,
- Kademeli inşaat uygulamalarında gerekirse dilatasyon derzleri kullanılmalı,
- Bina merdivenkovası tasarımı ve uygulamalarında dikkatli olunmalıdır.
