Sel ve Su Baskınları ile Mücadelede Kullanılan Yeni Yöntemler

İçindekiler

Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin de etkisiyle ülkemiz başta olmak üzere dünyanın birçok yerleşim yerinde sel ve su baskınları sıklığı artmıştır. İklim değişikliği sonucu; süresi, sıklığı ve şiddeti artan yağışlar nedeniyle beton ve asfalt yüzeyle kaplı şehirler sık sık sel sularına maruz kalmakta can ve mal kayıpları yaşanmaktadır.

Meteorolojik afetler, erken uyarı sistemleri ile tahmin öngörülebilmektedir. Yağış başlamadan günler öncesinde ne kadar yağış düşeceği tahmin edilebilmektedir. Yağış başladığında radar görüntüsü ile hangi mahalleye ne kadar yağış düşeceği yaklaşık 30 dakika öncesinde tahmin edilirken, düşen her damla yağış, anlık olarak ölçülmektedir. Yağışın hangi yüzeye düştüğünün analizi ile ne kadarının toprak tarafından emileceği, ne kadarının akışa geçeceği hesaplanarak sel ve su baskınları oluşmadan o noktalara müdahale edecek ekipler olay başlamadan sevk edilerek olası zararlar minimuma indirilebilir. Ayrıca sel ve su baskınlarında, aşağıda açıklanan yeni müdahale yöntemleriyle oluşabilecek zararlar en aza indirilebilir.

Geçmişten günümüze yükselen sel sularıyla mücadele etmek için kullanılan en yaygın çözüm kum torbalarıdır; çuval bezi veya polipropilenden yapılmış binlerce kum torbası sel olması muhtemel bölgeye dizilerek, sel sularından korunmaya çalışılmaktadır. Kum torbalarını stoklamak, yerine koymak ve kaldırmak oldukça meşakkatli bir yöntemdir.

Aşağıda kum torbalarının yerini almaya başlayan yeni nesil sel sularıyla mücadele yöntemleri sunulmuştur. Bu yöntemler dünyanın gelişmiş kentlerinde dirençli ve akıllı şehir uygulamaları olarak kullanılmaktadır. Yerel yöneticilerin bu yöntemlerden uygun olanları kendi il ve ilçelerinde uygulamaları olası can ve mal kayıplarını en aza indirecektir.

Su Kapısı: Hızlı Tepkili Taşkın Kontrol Sistemi

Su kapısı, kendisini dengelemek için gelen suyun basıncını kullanan akıllı bir PVC cihazdır. Kum torbalarından daha pahalı olmasına rağmen, sel hasarını kontrol altına almada oldukça etkili bir araç olduğu kanıtlanmıştır. Tek bir kişi, bir evi korumak için ürünü birkaç saat içinde konuşlandırabilir. Ürün kum torbalarına göre daha hafiftir, tekrar kullanılabilir ve kullanım sonrası kirlenecek dolgu malzemesi gerektirmez (1).

Suyla Şişirilmiş Mülkiyet Koruyucu (WIPP)

Suyla şişirilmiş özellik bariyeri (WIPP) vinil kaplı polyesterden yapılmıştır, yaklaşık 46 metre uzunluğundadır ve son derece dayanıklıdır. Temelde dâhili bir destek yapısına sahip uzun bir tüp olan sistem, yakındaki herhangi bir su kaynağıyla şişirilebilir ve gelen sulara karşı ağır bir bariyer görevi görebilir. Diğer sistemler gibi WIPP de kolay ve hızlı bir şekilde kurulabilir, onarılabilir ve kullanılmadığında kompakt bir şekilde paketlenebilmektedir (2).

Hızlı Baraj: Sel Bariyeri Çorapları

Hızlı barajlar; su bariyerli çoraplar, Kuzey Amerika’da en fazla kullanılan su baskını koruma cihazıdır. Hızlı baraj su baskını bariyerleri, her türlü ortama uygun 1,5 metre, 3 metre ve 5 metre uzunluğunda parçalardan oluşur. Şu ana kadar yapılan incelemelere göre ürün, yükselen sel suları sonrasında ev sahiplerinin mülklerini kuru tutma konusunda iyi sonuçlar vermiştir (3).

Taşkın Bloku: Modüler Taşkın Önleme Çözümü

Evleri ve ticari alanları su baskınından korumak için birbirine kenetlenebilen, istiflenebilen ve konumlandırılabilen lego benzeri bir yöntemdir. Cihaz, alt kısmındaki köpük dolgulu, alttan su sızmasını önleyen bir conta oluşturan, kendi kendini dolduran bir kasadır. İstifleme özelliği, depolandığında minimum yer tutar. Sistemin basitliği ve hafifliği, montajı için özel bir eğitim gerekmediği gibi kum torbalarından daha etkili, yüksek kaliteli, uygun fiyatlı bir çözümdür (4).

Sel Suyu Önleme Sistemi

Sel sularıyla mücadelede küresel liderdir. Hem ev sahiplerinin hem de şehirlerin artan sel sularıyla başa çıkmasına yardımcı olmak için çeşitli su baskını cihazları sunmaktadır. En popüler cihazlarından biri ve genellikle kapı ve pencerelerden girmeyi önleyen cihazlardır. Hafif, yeniden kullanılabilir bariyer kalıcı bir bariyerle aynı korumayı sağlar.

Sel Bariyerleri

Hafif metal bariyerler nispeten ucuzdur, özellikle gelişmiş ülkelerde dere yatağına yakın yerleşim yerleri etkilenmesin diye bu kesimlere yerleştirilir ve sular çekildiğinde tekrar çıkartılarak depolara kaldırılmaktadır. Burada en önemli nokta sel olmadan birkaç gün önce askerlerinde yardımıyla montajın hızlı yapılmasıdır (5).

Çok Servisli Taşkın Tüneli Sistemi

Yer altı toprak istinat duvarları kullanılarak, mevcut çevre yolunun altına aç – kapa tünel inşa edilerek taşkın tünel sistemi yapılmaktadır. Burada tünele belli eğim verilerek hidroelektrik santrali gibi kullanımı sağlanmaktadır. Tayland Yeraltı ve Tünel Açma Grubu, Doğu Dış Çevre Yolu’nun altında büyük taşkın drenaj tüneli olarak çok amaçlı yeraltı sistemlerini önermiştir. Bu proje ile yüksek hidrolik eğim nedeniyle (1.500 m3 / s, 129.600.000 m3 / gün) büyük miktarda taşkın suyu kısa sürede tahliye edilebilmektedir. Taşkın tüneli sistemini hayata geçirebilmek için arazi tahsisi ve projenin kamulaştırması gereklidir. Ayrıca yeraltı sistemi olarak genişletilmesiyle 400 ila 600 MW arasında elektrik üretilebilmektedir (6).

Mekanik Bariyer

İngiltere’nin Başkenti Londra’da, Thames Nehri boyunca su seviyesi belirli bir noktaya ulaştığında yükselen devasa bir mekanik bariyer olan Thames Barrier ile su baskınlarından korunuyor. Bu proje 1982’den beri faaliyettedir olup 1953’teki Kuzey Denizi selinde olduğu gibi su taşkınlarına karşı koruma sağlamak üzere tasarlandı (7).

İmplant Yapısı ile Şehirlerin Selden Korunması

Büyük bir şehrin çevresinde taşkın kontrolü için bir süper setin inşası, şehrin geniş bir alanının yeniden geliştirilmesi gerektiği gerçeğinden dolayı büyük maliyetlere ve kayda değer bir zamana neden olur. Süper implant levye, yüksek rijitliğe sahip geniş çaplı elemanlardan oluşan sürekli bir duvarın mevcut bir sete monte edilmesi nedeniyle sıvılaşma veya taşma nedeniyle hasar görmeyecektir.

Doğal afet etkilerine maruz kalsa dahi işlevini koruyan set, ulaşım ağları, acil tahliye tesisleri gibi altyapılar için de kullanılabilmektedir. Bu tarz yapılar deprem sonrası zarar görme ihtimali olan İstanbul’daki Alibeyköy ve Elmalı Barajları için kullanılabilir (8).

Sel Savunması

İngiltere’nin Sheffield kentindeki Aşağı Don Vadisi’nde, 500’den fazla işletmeyi, yaklaşık 5 bin kişilik istihdamı, şehrin ana ulaşım yollarını ve Don Nehri boyunca uzanan evleri sel riskine karşı korumak amacıyla 21 milyon sterlinlik yatırım yapıldı.

Taşkın savunma seviyelerini yükseltmek için nehrin 8 kilometrelik bir kısmı boyunca yeni yerçekimi duvarları, taşkın kapaklarının montajı ve nehre boşaltılan borulara ve açıklıklara 300’den fazla kanatlı vana takılmasını içeren yeni “sert savunmalar” kuruldu.

Sürdürülebilir, Uygun Maliyetli Taşkın Savunma

Sürdürülebilir taşkın savunma sisteminde paneller ve direkler gözeneksiz, dayanıklı, %100 sanayi sonrası geri dönüştürülmüş plastik atıklardan yapılmıştır ve daha fazla güç ve sağlam bir kurulum sağlamak için her bir direğin içinden çelik boru takviyesi geçmektedir. Sel suyunun neden olduğu basınç altında bükülmeyi önlemek için paneller yatay sırt destekleriyle donatılmıştır. Paneller ve direkler, her ortama uyum sağlayacak estetik açıdan sempatik ahşap efektli bir kaplamaya sahiptir.

Otomatik Açılır Su Baskını Bariyeri

Otomatik açılır su baskını bariyeri su baskınından korumak için hızlı ve etkin bir yöntemdir. Su baskını koruma çözümü, yürüme / sürüş yüzeyiyle aynı hizada kendi kendine depolanır. Büyük kamyon trafiğine yönelik AASHTO H – 20 / HS – 20 yük derecesine sahiptir ve su baskını meydana gelmesi durumunda suyun hidrostatik basıncı, bariyerin otomatik olarak yukarı doğru dönmesine neden olarak 2,5 metre yüksekliğe kadar sel sularından korur.

Otomatik bariyer pasif olarak etkinleştirilmenin yanı sıra manuel veya elektronik olarak da yerleştirilebilir. Araba yolları / yürüyüş yolları, mağaza önleri, dış kapı açıklıkları ve yükleme iskeleleri dahil ticari uygulamalar için idealdir (9).

Kendiliğinden Kapanan Su Bariyerleri

Kendiliğinden kapanan su baskını bariyeri, 1998’den beri dünya çapında kullanılan, kendi kendine yükselen bir bent kapağıdır. Tasarımı, bariyeri otomatik olarak kaldırmak için yaklaşan sel sularını kullanır. Otomatik çalışma, basamak veya rampa gerektirmeyen minimum ayak izi ile birlikte bu tür savunmayı, estetik kaygıların kalıcı bir bariyerin kabul edilemeyeceği veya yeterli uyarı ve insan gücünün kullanılamayacağı anlamına geldiği insansız alanlar için ideal bir çözümdür. 10 m uzunluğa ve 2,5 m yüksekliğe kadar tekli bariyerler mevcuttur. Gerektiğinde kalıcı veya çıkarılabilir ara direklerle daha fazla ünite ile birbirine bağlanabilir. Sel sularının basma ihtimali olan metro durak girişlerinde kullanılabilir (10)

Sonuç ve Öneriler

Ülkemiz Akdeniz iklim kuşağında yer almaktadır. Ülkemizde doğa kaynaklı afetler arasında en sık görülenlerden biri, meteorolojik hadiselerden kaynaklanan sel ve su baskınlarıdır. Küresel ısınma ve iklim değişikliğinin etkisiyle, artan nüfus ve şehirleşmenin de her geçen gün artmasıyla sel felaketleri dünya çapında giderek yaygınlaşıyor. Sel ve taşkınlarla mücadelede en etkin (altyapı, üstyapı, dere ıslahları, yağmursuyu hatları vb.) projelerde en güncel bilimsel metotların kullanılması gerekmektedir.

Ülkemizde 100 yıllık ortalama yağış verisine göre bu hesaplar yapılmakta ve geçmişten günümüze projelerde Mocus ile sentetik yöntemler kullanılmaktadır. İklim değişikliğinin en belirgin ve sık yaşadığımız özelliği meteorolojik kaynaklı afetlerin sıklığı ve şiddetinin artmasıdır. Bu nedenle süre, şiddet ve frekans verileri göz önünde bulundurularak şiddetli yağışları karşılayabilecek hesaplama yöntemleri ile yeni projelerin geliştirilmesi, güncellemelerin de buna uygun olarak yapılması gerekmektedir. Geniş kapsamlı ulusal ve uluslararası bir çalıştayla alt ve üstyapıda kullanılması gereken yeni yöntemler tespit edilmeli ve çalışmalar buna uygun yapılmalıdır. Böylece sürekli her yağışta sel suları ile dolan altgeçitler ile kritik noktalar hızlıca iyileştirilerek sel ve su baskını riski en aza indirilecektir.

Yukarıda verilen sel ve su baskınları ile mücadelede kullanılan yöntemlerin bir kısmı ya da tamamının uygulamaya alınması sel ve su baskını zararlarını azaltacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Sel ve su baskınlarına karşı hangi yeni yöntemler kullanılabilir?
Erken uyarı sistemleri, yağış ölçümleri ve yeni nesil sel önleme uygulamalarıyla riskler azaltılabilir.

2. Erken uyarı sistemleri sel zararlarını nasıl azaltır?
Yağışın yeri ve şiddeti önceden tahmin edilerek müdahale ekiplerinin riskli bölgelere zamanında yönlendirilmesini sağlar.

3. Sel riskini azaltmak için altyapı projelerinde nelere dikkat edilmelidir?
Güncel yağış verileri ve iklim değişikliğinin etkileri dikkate alınarak altyapı ve üstyapı projeleri geliştirilmelidir.

Kaynakça: