İçindekiler
Olası bir depreme hazırlık safhasında deprem sonrası binaları ve hak sahipleri olarak bizleri bekleyen süreçler ile ilgili haklarımızı bilmek faydalıdır. Binanın depremde aldığı hasarın tespiti, sonraki süreç bakımından son derece önemli olup; maliklerin özellikle imar hakları açısından tabi olacakları hak veya yükümlülükleri belirlemektedir.
Deprem Sonrası Hasar Tespiti Nasıl Yapılır?
Hasar tespiti, 7269 Sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun’a (m. 29) göre yapılmaktadır. Deprem sonrası hasarların ayrımı, binalarda taşıyıcı sistemin aldığı zarara göre aşağıdaki şekillerde yapılmaktadır.
- Az hasarlı bina
- Orta hasarlı bina
- Ağır hasarlı bina
Riskli Bina ve Hasarlı Binanın Farkı Nedir?
Riskli yapı ve hasarlı bina kavramları birbirinden farklıdır. Riskli yapının tespiti deprem olmadan önce yapılmaktadır. Özetle riskli yapı kavramı binanın Deprem Yönetmeliği’ne uygun inşa edilip edilmediğini ifade etmektedir.
Hasar tespiti ise, sadece depremde alınan zararı gösteren bir veri olup; binanın riskli yapı olup olmadığı tespitinden bağımsız bir teknik veridir. Örneğin Hatay’daki yeni inşa edilen Rönesans Rezidans’ın depremde yıkıldığını, güçlendirilen eski binaların ise depremde zarar almadığını gördük. Bu örnekler farkı anlamamız açısından önem taşır.
Hasar tespitinin etkisi şu konularda karşımıza çıkar:
- Hak sahipliği ve zarar tazmini (7269 Sayılı Kanun gereği)
- DASK’tan faydalanma (DASK kapsamındaki konutlar için)
- Tahliye ve yıkım zorunluluğu
- Güçlendirme zorunluluğu (orta hasarlı binalar için)
- İmar artış hakkı (örneğin İzmir ili içi)
Deprem Sonrası Binaların Hasar Tespiti Nasıl Yapılır?
Deprem sonrası Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü yetkililerinin saha çalışması ile 7269 Sayılı Kanun ve 2017 tarihli Afet Genelgesi esas alınarak yapılan hasar tespiti, riskli yapı tespit bildiriminden farklı olarak maliklere tek tek yapılmamakta; 2 gün süre ile taşınmazın bulunduğu yer, muhtarlıkta ilan edilmektedir. Bu konuda yasada ciddi bir boşluk olup maliklere doğrudan e-tebligat ile bildirim şartı getirilerek olası hak kayıpları önlenebilir. Ayrıca Türk vatandaşı olmayan malikler için muhtarlık kaydı bulunmadığından ilan askı süresi işlemeyecektir.
2 günlük muhtar askı ilan süresinden sonra, malikler tarafından İl Müdürlüğüne 30 gün içinde itiraz veya idare mahkemesine doğrudan dava yolu ile hasar kaydının değiştirilmesi mümkündür. Kiracıların itiraz ve dava hakkı yoktur. Hasar tespiti hatalı ise kanun sağladığı haklardan mahrum kalınacaktır. Bu nedenle itiraz veya doğrudan dava yoluna gidilmesi önemlidir.
Deprem Sonrası Sağlanan Maddi Yardımdan Kimler Faydalanabilir?
Kanun, DASK ya da afet sebebiyle belediyelerce sağlanan maddi yardımların çoğu ağır hasarlı binalar için söz konusu olup ağır hasarlı olduğu hâlde orta ya da az hasar kaydı alan bina malikleri bu haklardan faydalanamaz. Örneğin 7269 Sayılı Kanun kapsamında şartları varsa, uzun vadeli kredi ile konut sahibi olmak, DASK poliçe bedelinin tamamını tazmin etmek hakkı ağır hasarlı binalara özgüdür.
İzmir’de deprem sonrası İzmir Büyükşehir Belediye Meclisi kararı ile getirilen (Bayraklı’daki tüm riskli binaları kapsayan) yüzde 20+ imar hakkı da yine orta ve ağır hasarlı binalara sağlanmış bir hak olup, olası İstanbul depreminde benzer bir uygulama getirilerek imar hakkının iyileştirilmesi kuvvetle muhtemeldir. Bu nedenle hasar kaydı hatalı ise baştan düzeltilmesi, sonraki süreç için belirleyici olacaktır.
Yine orta hasarlı binalar için hasar kaydının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde güçlendirme zorunluluğu, aksi halde yıkım şartı olması önemli bir yükümlülüktür. Az hasarlı olduğu hâlde binanın hatalı tespit yüzünden orta hasar kaydı alması, kat maliklerini güçlendirme veya yıkım sonucu ile karşı karşıya bırakacaktır.
Deprem sonrası binaların yenilenmesinde kentsel dönüşüm süreci adeta arka tekerlek görevi görmekte olup; özellikle imar hakları ve yapılaşma şartları bakımından hasar durumunun tespit edilmesi bu anlamda büyük önem arz eder. Bu hususta deprem bölgesine özel olarak 21.11.2023 tarihinde çıkartılan Orta Hasarlı Binaların Ağır Hasarlı Sayılarak Yıkılmasına Dair Genelge ile orta ve hasarlı binalarda imar hakları iyileştiren 17.10.2024 tarihinde yürürlüğe giren Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği Değişikliği, deprem bölgesinde yapılaşma şartlarının tespiti ve olası İstanbul depremi sonrası benzer yol haritasını çizebilmek açısından önemlidir. Depremi değil ancak zararlarını önlemek, en azından azaltmak bizim elimizdedir.
